“ابتکاری که ماندگار شد”؛ روایت تحول پدافند هوایی با طرحهای شهید منصور ستاری
در دوران اوج جنگ تحمیلی، زمانی که کمبود تجهیزات و محدودیتها بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میداد، شهید سرلشکر منصور ستاری تلاش کرد از همین محدودیتها راهی برای تحول در دفاع هوایی کشور بسازد.
نام او در تاریخ نیروی هوایی با فرماندهی، خلاقیت و ابتکار پیوند خورده است، اما بخش مهمی از فعالیتهای شهید ستاری به حوزه پدافند هوایی بازمیگردد؛ جایی که شرایط جنگ، کمبود امکانات و افزایش توان تجهیزاتی دشمن، یافتن راههای تازه برای دفاع از آسمان کشور را به ضرورتی جدی تبدیل کرده بود.
پدافند هوایی و مأموریتی که گستردهتر شد
پدافند هوایی، دفاع در برابر هجوم یا حمله هوایی است و مجموعه اقدامات و راهبردهایی را دربر میگیرد که برای دفاع از آسمان کشور از روی زمین انجام میشود. این حملات میتوانند از طریق هواپیماهای جنگنده یا موشکهای زمین به زمین صورت گیرند.
پدافند هوایی پیشینهای بیش از شصت سال در ساختار نظامی ایران دارد. تقریباً همزمان با شکلگیری نیروی هوایی ارتش در دهه ۳۰، پدافند هوایی نیز در دل این نیرو و در قالب تیپ مستقل دفاع هوایی شکل گرفت.
پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، وظیفه پدافند هوایی عمدتاً حفظ و حراست از محدوده هوافضای پایگاههای شکاری نیروی هوایی بود. پس از انقلاب و با آغاز جنگ تحمیلی، این مأموریت ادامه یافت و برخی مأموریتهای تاکتیکی نیز به آن افزوده شد.
محدودیتهایی که ابتکار را ضروری کرد
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با آغاز جنگ تحمیلی، نبود پشتیبانی مستشاران آمریکایی که پیش از انقلاب بخشهایی مهم از نیروی هوایی را در اختیار داشتند، محدودیتهای موجود را بیش از گذشته آشکار کرد.
از یک سو، تأمین قطعات و تجهیزات مورد نیاز هواپیماهای جنگنده با مشکل روبهرو بود و از سوی دیگر، دشمن با حمایتهای گسترده غربیها به تجهیزات پیشرفتهتری دست پیدا میکرد.
در چنین شرایطی، استفاده از طرحهای خلاقانه و یافتن راهحلهایی متناسب با امکانات موجود، اهمیتی دوچندان پیدا کرد و بخشی از فعالیتهای شهید ستاری نیز در همین مسیر شکل گرفت.
شبکهای کردن رادارهای کشور
یکی از اقدامات مهم شهید ستاری، شبکه کردن رادارهای کشور در دوران جنگ بود.
براساس این روایت، اجرای چنین طرحی میلیاردها دلار هزینه دربر داشت، اما با حدود یکصد میلیون دلار انجام شد و زمینه ارتباط و پوشش کامل راداری را از طریق صدها رادار کوچک و بزرگ در سیستم دفاعی کشور فراهم کرد.
این اقدام، یکی از ابتکارهای ارزشمند شهید ستاری در حوزه پدافند هوایی بود و امکان ارتباط میان مجموعهای از رادارهای موجود در شبکه دفاعی کشور را فراهم میکرد.
“پدافند متحرک”؛ ابتکاری در میدان جنگ
یکی دیگر از طرحهایی که با نام شهید ستاری پیوند خورده، “پدافند متحرک” است.
به گفته بسیاری از متخصصان پدافندی و نظامی، تاکتیکی که شهید ستاری در این زمینه به کار گرفت، مبتنی بر نبوغ و ابتکار او بود. در این روش، چند شیوه به صورت همزمان به مرحله اجرا درآمد تا امکان شناسایی و هدف قرار دادن تجهیزات پدافندی از سوی دشمن کاهش یابد.
یکی از این ابتکارها، خاموش نگه داشتن رادار جستوجوی سامانه هاوک بود.
وقتی روشن بودن رادار به یک تهدید تبدیل شد
رادار سایت پدافندی هاوک میتوانست به سرعت توسط دشمن شناسایی و سپس از سوی جنگندهها هدف قرار گیرد. همین مسئله، استفاده از این رادارها را با چالشی جدی مواجه کرده بود.
شهید ستاری برای مقابله با این مشکل، طرح “زمانبندی” را به اجرا گذاشت.
براساس این طرح، در بازههای زمانی مختلف دستور خاموش کردن لحظهای رادار مادر صادر میشد. در این شرایط، با روشن شدن رادار جستوجو و رهگیر هاوک و مشخص شدن سمت و زاویه هدف، امکان شناسایی رادار مادر و از میان بردن تهدید اولیه برای هواپیماهای دشمن از آنها گرفته میشد.
به این ترتیب، شیوه استفاده از تجهیزات متناسب با شرایط میدان تغییر کرد تا رادارها کمتر در معرض شناسایی و حمله قرار گیرند.
تجربهای که در والفجر ۸ به کار آمد
این شیوه در عملیات والفجر ۸ نیز مورد استفاده قرار گرفت.
براساس این روایت، پیروی از همین روش و استفاده از ابتکارهای پدافندی موجب شد در جریان عملیات والفجر ۸ بیش از ۷۰ فروند هواپیمای دشمن و بالغ بر ۱۰ فروند بالگرد ساقط شود.
شبکهای کردن رادارها، ایجاد پدافند متحرک، خاموش نگه داشتن رادار جستوجوی هاوک و اجرای طرح “زمانبندی”، مجموعهای از اقداماتی بود که در شرایط محدودیت تجهیزات و افزایش توان هوایی دشمن شکل گرفت و بخشی از فعالیتهای شهید منصور ستاری برای تحول در پدافند هوایی را تشکیل داد.
امیر سرلشکر شهید منصور ستاری، فرمانده پدافند و نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان، همراه با تعدادی از افسران بلندپایه نیروی هوایی و همرزمانش به شهادت رسید.
