“دفاعی که جانانه بود و ماندنی”؛ روایت ابتکارهای شهید ستاری در عبور از محدودیتهای جنگ
هشت سال دفاع مقدس، یکی از نقاط عطف تاریخ پرفرازونشیب ایران و از مؤلفههای مهم و تأثیرگذار هویت جمعی ایرانیان است؛ دورهای که قهرمانان بسیاری جان در طبق اخلاص گذاشتند و نقشی ماندگار در دفاع از کشور ایفا کردند.
در طول این هشت سال، از یک سو محدودیتها و کمبودها و از سوی دیگر حمایتهای گسترده از دشمن، شرایط جنگ را پیچیدهتر میکرد. در چنین فضایی، خلاقیت و نوآوری نیروی انسانی به یکی از ستونهای اصلی ادامه دفاع تبدیل شد و ارتش جمهوری اسلامی ایران، بهویژه نیروی هوایی، نقشی راهبردی در این میدان برعهده گرفت.
آغاز تهاجم
پیش از آغاز تجاوز گسترده، رژیم بعث عراق بیش از ۱۵ ماه عملیات نامنظم علیه ایران انجام داده بود. در سال ۱۳۵۸ نیز ۸۵ مورد تجاوز مرزی ثبت شد؛ نشانههایی که ضرورت آمادگی برای مقابله با تحرکات ارتش عراق را آشکار میکرد.
حوالی ظهر ۳۱ شهریورماه ۱۳۵۹، عراق جنگ را بهطور رسمی و علنی با حمله ۱۹۲ فروند جنگنده به پایگاههای هوایی و تأسیسات حیاتی ایران آغاز کرد.
نیروی هوایی ارتش چنین اقدامی را پیشبینی کرده بود. آتش پدافند هوایی نیروهای خودی به ساقط شدن یک فروند هواپیمای عراقی انجامید و این حمله، بهجز خسارات واردشده به پایگاه ترابری مهرآباد، نتوانست اهداف موردنظر ارتش بعث را محقق کند.
عراق اما به این حمله بسنده نکرد و عملیات خود علیه شهرهای جنوبی ایران را ادامه داد. در کوران این حملات، نیروی هوایی در دو حوزه زمین و هوا و در بخشهای آفندی و پدافندی، دفاع از کشور را دنبال میکرد.
آغاز محدودیتها و یک آزمون سخت
نیروی هوایی ایران در آغاز جنگ از برخوردارترین قوای هوایی منطقه بود و توان مقابله با تهدیدهای نظامی را داشت؛ اما خروج مستشاران غربی و اعمال محدودیتها علیه کشور، شرایط را دشوار کرد.
کمبود قطعات و مشکلات ایجادشده برای خرید تجهیزات جدید، نیروی هوایی را در معرض آزمونی سخت قرار داد.
با طولانی شدن جنگ، تجهیزات آفندی و دفاعی نیز فرسودهتر میشدند. در سوی مقابل، حمایتهای غرب از ارتش عراق ادامه داشت و تجهیزات نظامی و جنگندههای روزآمد در اختیار دشمن قرار میگرفت. کمکهای مالی و امکانات کشورهای عربی نیز شرایط را برای ارتش بعث آسانتر و مسیر دفاع را برای نیروهای ایرانی دشوارتر میکرد.
آزمون سخت مدافعان هوایی
گسترش حملات آفندی دشمن، نیروی هوایی را بهعنوان پیشقراول دفاع از کشور در برابر آزمونی حساس قرار داده بود.
پدافند هوایی ارتش در هدایت هواپیماهای جنگنده ایرانی و کنترل و هماهنگی دیگر تسلیحات و جنگافزارهای ضدهوایی، نقشی مؤثر و تعیینکننده داشت. توقف و تثبیت متجاوزان نیز از مهمترین دستاوردهای این نیرو در همراهی با دیگر عناصر نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران بود.
در این مقطع، خلاقیت و نوآوری نیروهای انسانی توانمند و ازجانگذشته، زمینه ناکامی دشمن را در مقاطع مختلف دفاع مقدس فراهم کرد. نیروی هوایی ارتش با تلاش فرماندهان، خلبانان، متخصصان و دیگر نیروهای خود، بخشی از تاریخ دفاع مقدس را رقم زد.
نقش “فرمانده” در افتخارآفرینی نیروی هوایی
در میان فرماندهانی که در این دوره نقشآفرینی کردند، شهید منصور ستاری جایگاهی ویژه داشت. به اذعان بسیاری از همراهان او و کارشناسان نظامی، ستاری از خلاقترین فرماندهان بود و توانست در مقطع حساس دفاع مقدس و سالهای پس از آن، دستاوردهایی ماندگار بر جای بگذارد.
او چه در جایگاه معاون پدافندی نیروی هوایی و چه در مقام فرمانده نیرو، تلاش کرد با طرحها و ابتکارهای عملیاتی بر محدودیتها غلبه کند؛ بهگونهای که بخشی از روشها و دستاوردهای او به الگویی برای نسلهای بعد تبدیل شد.
تلاش بیوقفه و خستگیناپذیری از ویژگیهای این فرمانده بود. منصور ستاری پای در زمین داشت و نگاه به آسمان؛ و در کوران محدودیتها، با ابتکارهای خود برای گشودن راههای تازه تلاش میکرد.
از معاونت عملیات پدافند تا فرماندهی نیروی هوایی
شهید ستاری در سال ۱۳۶۲ بهعنوان معاون عملیات فرماندهی پدافند نیروی هوایی منصوب شد. طرحها و برنامههایی که ارائه میداد، نوآورانه، منطقی و اثرگذار بود و مهمتر از همه، قابلیت اجرا داشت.
این نوآوریها باید در قالب طرحها و برنامههای عملیاتی ادامه پیدا میکرد. در سال ۱۳۶۴، ستاری بهعنوان معاون طرح و برنامه نیروی هوایی برگزیده شد و سرانجام در بهمنماه ۱۳۶۵، با درجه سرهنگی به فرماندهی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران رسید؛ مسئولیتی که تا هنگام شهادتش در دیماه ۱۳۷۳ برعهده داشت.
ابتکارهای آفندی و پدافندی
شهید سرلشکر منصور ستاری در دوران مسئولیت خود با اجرای دهها طرح و برنامه مبتکرانه و خلاقانه، تلاش کرد بر محدودیتها غلبه کند و مسیر دفاع هوایی کشور را باز نگه دارد.
در دورانی که عراق با بهرهگیری از تجهیزات آفندی در اختیار خود، رادارها و سایتهای پدافندی ایران را هدف قرار میداد و تأمین تجهیزات نظامی جدید برای کشور بسیار دشوار شده بود، ابتکارهایی از این دست اهمیتی دوچندان پیدا میکرد.
یکی از این اقدامات، ایجاد شبکهای منسجم و هماهنگ از رادارها بود؛ شبکهای شامل صدها رادار کوچک و بزرگ که با کاهش هزینهها، به استمرار دفاع هوایی کشور کمک میکرد.
نجات سامانههای پدافندی هاگ
امیر سرتیپ براتعلی غلامی، از فرماندهان نیروی هوایی ارتش در دوران دفاع مقدس و از همراهان شهید ستاری، یکی از ابتکارهای او را به نحوه استفاده از سامانه پدافند هوایی هاگ مرتبط میداند.
او توضیح میدهد که در عملیاتهای بزرگی چون فتحالمبین و بیتالمقدس، سامانه هاگ برای نخستین بار و به ابتکار شهید ستاری بهصورت مستقل عملیاتی شد. با استفاده از رادار متصل به سامانه، شبکهای درهمتنیده از چندین رادار شکل گرفت که تصویری گسترده از آسمان کشور ارائه میکرد.
غلامی، نجات سایتهای هاگ را یکی دیگر از ابتکارهای شهید ستاری میداند. این سامانه به دلیل تواناییهای خود در شناسایی دشمن، تجهیزی مهم و راهبردی بود و از سوی دیگر، تأمین و جایگزینی آن برای ایران دشوار بود.
همین اهمیت باعث شده بود دشمن نیز برای انهدام این سامانه تلاش کند.
مقابله با موشکهای ضدتشعشع
کارایی سامانه هاگ در مقابله با جنگندههای مهاجم، دشمن را به تلاش بیشتر برای انهدام آن واداشت.
به گفته امیر غلامی، دشمن با حمایت غرب توانسته بود با استفاده از موشکهای هوا به زمین ضدتشعشع “خ۲۸”، تعدادی از سامانههای هاگ را مورد اصابت قرار دهد.
شهید ستاری با شناختی که از عملکرد و جزئیات این سامانه داشت و همچنین با توجه به شرایط جغرافیایی و اقلیمی منطقه نبرد، راه تازهای را برای ادامه فعالیت پدافند هوایی دنبال کرد.
این ابتکار در عملیات والفجر ۸ نمود بیشتری پیدا کرد.
هدایت هاگ از بندر امام
در عملیات والفجر ۸، شهید ستاری راهبری و هدایت عملیات پدافند هوایی را از سیستم راداری هاگ به رادار مادر منطقهای مستقر در بندر امام خمینی (ره) منتقل کرد.
به این ترتیب، یکی از مشکلات مهم سامانههای پدافندی تا حد قابلتوجهی برطرف شد.
شهید ستاری خود مسئولیت مستقیم هدایت و صدور دستور پرتاب موشکهای هاگ را از بندر امام خمینی برعهده گرفت.
ابتکار او نتیجه داد و والفجر ۸ بهعنوان یکی از برجستهترین دستاوردهای پدافند هوایی ماندگار شد.
چابکسازی پدافند هوایی
سرهنگ سیروس ابهری، از همراهان شهید ستاری در بخش راداری نیروی هوایی، از مشکل دیگری سخن گفته است که سایتهای هاگ با آن روبهرو بودند.
به گفته او، اگر در یک روز تعدادی از هواپیماهای دشمن توسط هاگ یا دیگر سامانههای پدافندی و موشکی ساقط میشدند، در زمانی کمتر از یک روز، سایت موردنظر با حمله تعداد زیادی از هواپیماهای دشمن مواجه میشد.
بنابراین لازم بود سایتها شبانه جابهجا شوند؛ اما حجم زیاد تجهیزات سامانه هاگ، چنین جابهجاییای را دشوار میکرد.
ابهری میگوید شهید ستاری در ساخت سایتهای جدید و جابهجایی آنها ابتکار و نظارت ویژهای داشت و هنگام جمعآوری یک سایت و انتقال آن به محل بعدی نیز شخصاً در منطقه حضور پیدا میکرد. این حضور، علاوه بر نظارت بر اجرای دقیق کارها، موجب دلگرمی کارکنان پدافند هوایی میشد.
تغییر در سامانهای که تغییر آن جسارت میخواست
به روایت سرهنگ ابهری، شهید ستاری در عملیات والفجر ۸ ابتکارهای عملیاتی ارزشمندی ارائه کرد.
سامانههای موشکی براساس استانداردهای کارخانههای سازنده و کشورهایی که آنها را به ایران فروخته بودند، مجموعهای ثابت از تجهیزات داشتند و تغییر در ساختار آنها ساده نبود.
سامانه پدافندی هاگ نیز از تجهیزات متعددی تشکیل میشد. شهید ستاری با شناختی که از جزئیات این سامانه داشت، تعداد تجهیزات مورد استفاده را به اندازهای کاهش داد که مجموعه قابلیت جابهجایی پیدا کند، بیآنکه به کارایی آن لطمهای وارد شود.
این چابکسازی، امکان جابهجایی سریعتر سایتها را فراهم میکرد و راهی برای مقابله با شرایطی بود که دشمن پس از شناسایی محل سامانههای پدافندی، برای انهدام آنها اقدام میکرد.
از شبکهای کردن رادارها و تغییر شیوه هدایت سامانه هاگ تا سبکسازی و چابک کردن سایتهای موشکی، بخشی از ابتکارهایی بود که شهید منصور ستاری در شرایط دشوار جنگ دنبال کرد؛ ابتکارهایی که از دل محدودیتها شکل گرفتند و در میدان عملیات به کار گرفته شدند.
امیر سرلشکر شهید منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان، همراه با تعدادی از افسران بلندپایه نیروی هوایی و همرزمانش به شهادت رسید.
