نگاه سوباشی به آسمان؛ روایت ایستادگی پایگاهی که ۱۵۷ بار هدف حمله قرار گرفت
در واپسین روزهای دفاع مقدس، سایت راداری سوباشی پس از ۱۵۷ بار حمله ناموفق جنگندههای عراقی، سرانجام در پنجم مردادماه ۱۳۶۷ هدف قرار گرفت؛ حملهای که به شهادت ۱۹ تن از کارکنان پدافند هوایی ارتش انجامید.
اما اهمیت سوباشی تنها در حادثه پنجم مرداد خلاصه نمیشد. این سایت راداری طی سالهای جنگ، نقشی مهم در شناسایی هواپیماهای عراقی، هدایت هواپیماهای خودی و مراقبت از آسمان غرب کشور داشت و بارها در برابر حملات دشمن ایستادگی کرده بود.
سوباشی؛ چشم بیدار آسمان غرب
سایت راداری سوباشی در ۴۰ کیلومتری غرب کبودرآهنگ قرار داشت و یکی از پایگاههای مهم راداری ـ پدافندی ارتش ایران به شمار میرفت.
با طولانی شدن جنگ، مأموریت کارکنان پدافند نیز دشوارتر میشد. تجهیزات دفاعی پس از سالها فعالیت مستمر نیازمند پشتیبانی بودند و در مقابل، ارتش عراق به انواع جنگنده ـ بمبافکنهای روسی و فرانسوی مجهز شده بود.
در چنین شرایطی، کارکنان پدافند هوایی مأموریت خود را برای حفاظت از شهرها و تأسیسات حیاتی کشور ادامه میدادند و سوباشی در این میان، یکی از مراکز مهم مراقبت و هدایت عملیات هوایی بود.
وقتی میگهای ۲۵ آسمان تهران را هدف گرفتند
یکی از مقاطع حساس فعالیت پدافند هوایی، به دوران جنگ شهرها بازمیگردد؛ زمانی که عراق از هواپیماهای میگ ۲۵ برای حمله به تهران استفاده میکرد.
این هواپیماها در ارتفاع حدود ۷۰ هزار پا وارد آسمان ایران میشدند و پس از رسیدن به تهران، با کاهش ارتفاع تا حدود ۵۰ هزار پا اقدام به بمباران میکردند.
کمبود تجهیزات مناسب برای مقابله با این هواپیماها، شرایط را دشوار کرده بود. پس از چند شب بمباران، فرماندهان پدافند در سایت سوباشی همدان گرد هم آمدند تا راهکاری برای مقابله با این حملات پیدا کنند.
در این جلسه تصمیم گرفته شد یک فروند اف۱۴ مجهز به موشک فینیکس از اصفهان پرواز کند. یک هواپیمای سوخترسان نیز مأمور شد در منطقه دماوند، خارج از دید رادارهای عراقی، سوخت مورد نیاز اف۱۴ را تأمین کند تا در صورت ورود هواپیماهای عراقی، امکان غافلگیری و انهدام آنها فراهم شود.
هشت ساعت انتظار در آسمان
اجرای این مأموریت را شهید خلبان عباس بابایی، معاون عملیات نهاجا، برعهده گرفت.
او حدود هشت ساعت به صورت مداوم پرواز کرد و طی این مدت چند بار سوختگیری هوایی انجام شد. با این حال، هواپیماهای عراقی در طول حضور اف۱۴ وارد منطقه نشدند.
پس از هشت ساعت، شهید بابایی اعلام کرد دیگر قادر به ادامه پرواز نیست و به اصفهان بازمیگردد.
به محض فرود تامکت در اصفهان، سایت شنود نخجیر اعلام کرد دو فروند میگ ۲۵ برای بمباران تهران از پایگاه خود برخاستهاند. اندکی بعد، دو هواپیما از روی مرز آبدانان در صفحه رادار مشاهده شدند.
آنها مانند شبهای قبل در ارتفاع حدود ۷۰ هزار پا خود را به تهران رساندند، بمباران کردند و بازگشتند.
طرحی تازه برای مقابله با میگ ۲۵
پس از این اتفاق، فرماندهان پدافند بار دیگر برای یافتن راهی تازه به بررسی شرایط پرداختند.
در همین زمان، طرحی با شهید فرهاد دستنبو، از متخصصان ماهر و باتجربه رادار، بررسی شد. او این طرح را با شهید منصور ستاری در میان گذاشت و ستاری نیز آن را پذیرفت تا اجرای آن آغاز شود.
اساس طرح بر استفاده از ارتفاعات برای افزایش توان سامانه پدافندی قرار داشت. بر همین مبنا، یک سامانه موشکی هاگ در رادار کرج مستقر شد.
با توجه به ارتفاع سایت کرج، برد موشک هاگ حدود ۱۵ هزار پا افزایش مییافت. محاسبه این بود که میگهای ۲۵ عراقی هنگام بازگشت از مأموریت و عبور از مسیر اتوبان کرج در ارتفاع حدود ۵۰ هزار پا قرار میگیرند و در این نقطه میتوان آنها را در معرض شلیک سامانه هاگ قرار داد.
حتی اگر موشک مستقیماً به هواپیما اصابت نمیکرد، حضور سامانه پدافندی در این ارتفاع میتوانست شرایطی ایجاد کند که خلبانان عراقی دیگر نتوانند با اطمینان مسیر پیشین را برای حمله به تهران طی کنند.
کمینی که میگهای عراقی انتظارش را نداشتند
فردای آن شب، بار دیگر تامکت هشت ساعت در آسمان پرواز کرد و پس از پایان مأموریت فرود آمد. سپس در ساعت ۲۲، دو فروند میگ ۲۵ وارد آسمان ایران شدند.
آنها طبق روال گذشته در ارتفاع ۷۰ هزار پا وارد شدند، بر فراز تهران ارتفاع خود را کاهش دادند و در حدود ۵۰ هزار پا بمبهایشان را رها کردند.
اما این بار در مسیر بازگشت، شرایط تغییر کرده بود.
هنگامی که هواپیماها بر فراز مسیر اتوبان کرج در حال بازگشت بودند، رادار هاگ روی آنها قفل کرد. خلبانان عراقی بلافاصله افزایش ارتفاع دادند و در همان لحظات یک فروند موشک به سوی آنها شلیک شد.
موشک مستقیماً به هواپیما اصابت نکرد، اما در نزدیکی آنها منفجر شد. پس از مدتی، سایتهای شنود اعلام کردند که ترکشهایی به یکی از هواپیماها برخورد کرده و میگ ۲۵ آسیب دیده است.
بر اساس این روایت، همین اتفاق موجب شد عراقیها تصور کنند پدافند ارتش ایران سامانه پدافندی بردبلندی را در تهران مستقر کرده است و پس از آن، مأموریت میگهای ۲۵ برای حمله به تهران ادامه پیدا نکرد.
در این ماجرا، ستوان جوان محسن منصوری از سوی شهید ستاری “ناجی تهران” لقب گرفت.
سوباشی؛ هدفی که بارها از حمله جان سالم به در برد
عملکرد پدافند هوایی در طول جنگ، بارها برنامههای نیروی هوایی عراق را با مشکل روبهرو کرده بود و سایت سوباشی یکی از پایگاههایی بود که در این میان نقشی مهم داشت.
عراق بارها برای هدف قرار دادن این سایت اقدام کرد، اما حملات پیدرپی آن به نتیجه نرسید.
با پذیرش قطعنامه در ۲۶ تیرماه ۱۳۶۷ نیز این تهدید پایان نیافت. همزمان با تجاوز منافقین به خاک ایران در روزهای آغازین مردادماه و عملیاتی که بعدها “مرصاد” نام گرفت، عراق بار دیگر سوباشی را هدف قرار داد.
براساس این روایت، عراق از حمله به سوباشی دو هدف را دنبال میکرد؛ از یک سو در پی ضربه زدن به سایتی بود که طی هشت سال جنگ در برابر عملیات هوایی آن ایستاده بود و از سوی دیگر، انهدام این مرکز میتوانست مسیر حرکت منافقین به سمت تهران را تسهیل کند.
حمله صد و پنجاه و هشتم
سرانجام در پنجم مردادماه ۱۳۶۷ و در آخرین روزهای دفاع مقدس، سایت راداری و پدافندی سوباشی هدف حمله قرار گرفت.
این حمله پس از ۱۵۷ بار تلاش ناموفق جنگندههای عراقی برای هدف قرار دادن این سایت انجام شد و در جریان آن، ۱۹ تن از کارکنان پدافند هوایی ارتش به شهادت رسیدند.
سوباشی تا واپسین روزهای جنگ نگاه خود را از آسمان برنداشت؛ پایگاهی که سالها در شناسایی تحرکات هوایی دشمن، هدایت هواپیماهای خودی و حفاظت از آسمان کشور نقش داشت و سرانجام، پس از سالها ایستادگی، نام ۱۹ تن از نیروهایش در آخرین روزهای دفاع مقدس با تاریخ پدافند هوایی ایران پیوند خورد.
