عزمی که “مهران” را به “میهن” بازگرداند؛ روایت نقش شهید ستاری در عملیات کربلای ۱
گرماگرم تیرماه، یادآور عملیاتی برای بازگرداندن جگرگوشهای از مام میهن است؛ عملیات کربلای ۱ که با هدف بازپسگیری مهران انجام شد و با وجود محدودیت تجهیزات و دشواریهای جغرافیایی منطقه، نتیجه آن در تاریخ دفاع مقدس ماندگار شد.
مهران به اشغال دشمن درآمده بود و شرایط منطقه، از کمبود امکانات گرفته تا ناهمواریهای جغرافیایی، راه آزادسازی را دشوار نشان میداد. در چنین شرایطی، نیروی هوایی و پدافند هوایی نیز برای بازگرداندن این شهر مرزی به میدان آمدند و شهید سرلشکر منصور ستاری با طرحها و ابتکارهای پدافندی خود، در این عملیات نقشآفرینی کرد.
چرا عراق مهران را تصرف کرد؟
پس از عملیات والفجر ۸، ارتش بعث عراق درصدد بود با انجام عملیاتی تازه، پوششی برای شکست پیشین خود ایجاد کند. در همین چارچوب، تصرف شهر مرزی و کمدفاع مهران در دستور کار قرار گرفت.
ارتش عراق ساعت یک بامداد ۲۷ اردیبهشتماه ۱۳۶۵ به منطقه مهران حمله کرد و شهر، حومه آن و برخی ارتفاعات منطقه را به تصرف خود درآورد. این در حالی بود که رزمندگان ایرانی همچنان در منطقه فاو نیز با دشمن درگیر بودند.
با تصرف مهران، عراق تلاش داشت عملیات خود را ادامه دهد و نقاط دیگری را نیز به اشغال درآورد. ادامه این وضعیت میتوانست پیامدهای نظامی و سیاسی برای جمهوری اسلامی ایران داشته باشد؛ از همین رو، انجام عملیاتی برای آزادسازی مهران و ارتفاعات اطراف آن مورد تأکید قرار گرفت.
آزادسازی مهران به دستور مستقیم امام خمینی (ره)، فرمانده کل قوا، دنبال شد و در این میان، نیروی هوایی و نیروهای پدافند هوایی نیز با شرایطی دشوار روبهرو بودند. عراق توان هوایی خود را بازیافته و بر حجم حملاتش افزوده بود؛ در مقابل، تجهیزات و نیروهای ایرانی پس از سالها جنگ و در شرایط کمبود امکانات، همچنان مأموریت دفاع از آسمان کشور را ادامه میدادند.
راهبرد پدافند متحرک
پیش از عملیات کربلای ۱، در جریان عملیات والفجر ۸ و با ابتکار شهید منصور ستاری، شیوهای تازه در دفاع هوایی کشور به کار گرفته شده بود.
در سالهای میانی جنگ، دشمن با تجهیزاتی که از شرق و غرب دریافت میکرد، این امکان را یافته بود که در صورت قفل کردن رادارهای پدافندی روی جنگندهها، برای انهدام رادار اقدام کند. این مسئله مشکلات زیادی در شناسایی و مقابله با حملات دشمن ایجاد کرده بود.
شهید ستاری برای مقابله با این شرایط، چند شیوه را همزمان به مرحله اجرا درآورد. یکی از این ابتکارها، اجرای طرح خاموش بودن رادار جستوجوی هاگ بود.
مشکل این بود که هنگام حمله، رادار جستوجو به دلیل نوع عملکرد خود خیلی زود مورد توجه دشمن قرار میگرفت و تلاش میشد در سریعترین زمان ممکن هدف قرار گیرد.
در رادار بندر امام خمینی (ره)، طرح نوآورانه شهید ستاری به کمک تجهیزات راداری و پدافندی آمد. ایدهای که در نگاه نخست عملیاتی به نظر نمیرسید، با توضیحات دقیق او درباره چگونگی اجرای کار، به مرحله عمل رسید.
طرح “زمانبندی”؛ خاموش کردن رادار مادر
بر اساس طرح “زمانبندی”، به محض کشف هواپیمای دشمن، دستور خاموش کردن لحظهای رادار مادر صادر میشد.
در این شرایط، با روشن شدن رادار جستوجو و رهگیر هاگ و مشخص شدن سمت و زاویه، امکان شناسایی رادار مادر و از بین بردن تهدید اولیه برای هواپیماهای دشمن از آنها سلب میشد.
این روش در عملیات والفجر ۸ به کار گرفته شد و نیروهای پدافند هوایی توانستند بیش از ۷۰ فروند هواپیما و بالغ بر ۱۰ فروند بالگرد دشمن را ساقط کنند.
تجربه بهدستآمده در والفجر ۸، در عملیاتهای بعدی نیز مورد استفاده قرار گرفت و راهبرد دفاع متحرک در عملیات آزادسازی مهران بار دیگر به میدان آمد.
آغاز عملیات برای بازپسگیری مهران
بازپسگیری شهر مرزی مهران، سلسله ارتفاعات قلاویزان، دستیابی به مرز و تأمین کل منطقه، مهمترین اهداف عملیات بود.
راهبرد دفاع متحرک پس از بازپسگیری منطقه والفجر ۹ در منطقه چوارتا که در اسفندماه ۱۳۶۴ آغاز شده بود، با آزادسازی مهران به اوج رسید و با ضربهای که دشمن در جریان این عملیات متحمل شد، پایان یافت.
شرایط جغرافیایی منطقه نیز کار را دشوارتر میکرد. گرمای شدید، هممرزی منطقه با عراق و وجود ارتفاعات، از جمله قله معروف کلهقندی، استقرار سایتهای پدافندی هاگ و رفتوآمد نیروها را با دشواری روبهرو کرده بود.
مقر قرارگاه پدافند هوایی “رعد” در دشت مهران، محل برنامهریزی عملیات بود. سرهنگ خلبان عباس بابایی، فرمانده قرارگاه رعد، سرهنگ براتعلی غلامی، فرمانده عملیات پدافند هوایی قرارگاه رعد، محمد شیبانی، فرمانده مرکز پشتیبانی قرارگاه و رشید قشقایی، فرمانده مهندسی رزمی، بار دیگر جوانب کار را بررسی کردند.
سرهنگ ستاری نیز در این جلسه، نکاتی درباره محلیابی و چگونگی نصب رادار هاگ در ارتفاعات مطرح کرد. شهید عباس بابایی نیز به عنوان معاون عملیات نیروی هوایی، عملیات آزادسازی مهران را در بخش هوایی مدیریت میکرد.
کمین تجهیزات پدافندی در دل ارتفاعات
نصب رادار در کبیرکوه مشرف به دشت مهران پیشنهاد شد و با وجود فرصت اندک، بر آماده شدن هرچه سریعتر آن تأکید شد.
در همین شرایط، شهید ستاری طرح تازهای را درباره کمین تجهیزات در میان پستی و بلندیهای منطقه مطرح کرد که مورد استقبال قرار گرفت.
بر اساس این طرح، تجهیزات پدافندی در درهها کمین میکردند تا ضمن مصون ماندن از حملات، امکان بمباران را از هواپیماهای دشمن سلب کنند. برای اجرای این ایده، نقاط خاصی تعیین شد تا تجهیزات به صورت متفرق و پراکنده مستقر شوند.
این راهبرد بر شناخت ستاری از جغرافیای ناهموار و کوهستانی منطقه استوار بود و در جریان عملیات مهران، کارایی خود را در هدف قرار دادن جنگندههای دشمن نشان داد.
شهید ستاری همواره شرایط دشمن در زمین، وضعیت آبوهوا و اقلیم و همچنین مسیرهای ورود و خروج دشمن از نقاط مختلف را دنبال میکرد و بر اساس همین دادهها، طرحهای خود را ارائه میداد.
بازدیدهای میدانی ستاری و بابایی
تجهیزات مهندسی و وسایل پشتیبانی در دره قوچعلی شهر ایلام، در محلی که هوانیروز ارتش نیز مستقر بود، قرار گرفت.
پیش از انتخاب محلها، بازدیدهای میدانی با حضور سرهنگ ستاری و سرهنگ بابایی انجام میشد. در نهایت، محلی که در اوایل جنگ تحمیلی به صورت سنگرهای اجتماعی ساخته شده بود، انتخاب شد و نیروها کار تجهیز و آمادهسازی محل استقرار را آغاز کردند.
سرهنگ همافر حسین فاجانی نیز برای ساماندهی مخابرات به منطقه آمد و ارتباطات مخابراتی را عملیاتی کرد. او از دیگر نیروهای کارآزموده نهاجا بود که در سالهای جنگ تحمیلی خدمات متعددی انجام داده بود.
مهران به آغوش میهن بازگشت
با آغاز عملیات، مهران از دست منافقین و نیروهای صدام بازپس گرفته شد.
خلبانان نیروی هوایی ارتش در این عملیات حدود ۴۰ سورتی پرواز انجام دادند و نیروهای پدافند هوایی نیز در کنار دیگر نیروهای حاضر در میدان، مأموریت خود را برای پشتیبانی از عملیات ادامه دادند.
پس از پایان موفقیتآمیز عملیات، شهید ستاری و جمعی از دستاندرکاران پدافندی، مصادف با سالروز میلاد حضرت امام رضا (ع)، به اتفاق آیتالله هاشمی رفسنجانی به حضور امام خمینی (ره) رسیدند.
عملیات آزادسازی مهران، در کنار تلاش نیروهای حاضر در میدان، عرصه دیگری برای بهکارگیری طرحهای پدافندی شهید منصور ستاری بود؛ از تجربه دفاع متحرک و طرحهای پیشین تا استفاده از جغرافیای کوهستانی برای استقرار و کمین تجهیزات پدافندی. مجموعه این تلاشها در کنار عملیات دیگر نیروها، سرانجام مهران را به آغوش میهن بازگرداند.
امیر سرلشکر شهید منصور ستاری، پانزدهم دیماه ۱۳۷۳ همراه با جمعی از فرماندهان نیروی هوایی در سانحه هوایی نزدیک اصفهان به شهادت رسید.
