پدافند مؤثر هوایی؛ یادگار “منصور“
نقش ابتکارها و نوآوریهای پدافند هوایی و شهید سرلشکر منصور ستاری در دوران دفاع مقدس، بخشی مهم از تاریخ دفاع هوایی ایران است؛ دورانی که محدودیتها، فرسودگی تجهیزات و افزایش توان دشمن، ضرورت یافتن شیوههای تازه برای مقابله را بیش از پیش آشکار کرده بود. مروری بر تاریخ پدافند هوایی ایران و آنچه در سالهای جنگ رخ داد، بخشی از مسیری را نشان میدهد که به شکلگیری این نوآوریها انجامید.
از سوباشی تا کنترل آسمان غرب کشور
در ارتفاعات سوباشی، نزدیک مرز استانهای همدان و کردستان، یکی از مراکز مهم راداری نیروی هوایی مستقر بود. این مرکز در کنار پایگاه سوم شکاری، که پس از پیروزی انقلاب اسلامی پایگاه هوایی شهید نوژه نام گرفت، در سالهای دفاع مقدس نقشی مهم در هدایت و کنترل آسمان غرب کشور ایفا کرد.
در سالهای ابتدایی دهه ۵۰، افسران، درجهداران و همافران جوان برای فراگیری دورههای تخصصی به آمریکا اعزام شدند. هدایت جنگندهها و بمبافکنهای فانتوم با حضور افسران جوان کنترلکننده جنگندههای شکاری یا “فایتر کنترلرها”، دفاع از آسمان کشور را وارد مرحله تازهای کرد.
در میان این نیروها، ستوان جوانی حضور داشت که بهتازگی از آمریکا بازگشته و از شاگردان ممتاز دوره فایتر کنترل بود؛ منصور ستاری.
ستاری در کنار انجام مأموریت کنترل شکاری، آموزش نیروهای جوانتر را نیز دنبال میکرد و آنان را با جزئیات این کار آشنا میساخت. نیروهایی که در سالهای بعد، دانش و تجربه خود را در عملیاتهای مختلف دوران دفاع مقدس به کار گرفتند.
آغاز شکلگیری پدافند هوایی در ایران
تلاشهای اولیه برای ایجاد پدافند هوایی در ایران از سال ۱۳۱۴ قوت گرفت و گردانهایی با عنوان “ضد طیاره” و “گردان نورافکن” شکل گرفتند. این فعالیتها تا سال ۱۳۳۳ با آموزشهای ابتدایی و سازمانی پراکنده ادامه یافت.
در سال ۱۳۳۳ تجهیزات، سازمانها و کارکنان این بخش به نیروی هوایی منتقل شدند، اما این وضعیت دوام چندانی نداشت و در سال ۱۳۳۵ بار دیگر به نیروی زمینی بازگردانده شدند.
سالهای ۱۳۳۵ و ۱۳۳۶ با تشدید رقابتهای جنگ سرد میان بلوک شرق و غرب همزمان بود. در این دوره، نگرانی از گسترش نفوذ کمونیسم به سمت جنوب و دسترسی به آبهای گرم خلیج فارس و اقیانوس هند، اهمیت ایران را در معادلات منطقهای افزایش داده بود.
در چنین شرایطی، توسعه توان دفاعی ایران در بخشهای زمینی، هوایی و دریایی مورد توجه قرار گرفت و در حوزه پدافند هوایی نیز حرکت به سوی ایجاد ساختاری قدرتمند و مدرن آغاز شد.
سال ۱۳۳۶ پدافند هوایی بار دیگر به نیروی هوایی منتقل شد و این اتفاق، آغاز مرحلهای تازه در شکلگیری پدافند هوایی کشور بود.
۱۲ سال برای ایجاد زیرساختهای پدافندی
از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۴۸، حدود ۱۲ سال برای ایجاد زیرساختهای پدافند هوایی صرف شد.
رادارهای دوربرد قدیمی بهتدریج جای خود را به رادارهای جدید دادند و سامانههای زمین به هوا وارد ساختار پدافند کشور شدند. همزمان، ساخت تجهیزات و زیرساختهای مورد نیاز نیز ادامه یافت.
۱۰ پایگاه هوایی استاندارد ناتو و گردانهای نگهداری و پروازی ایجاد شدند و ساخت ۲۰ ایستگاه رادار در نقاط مختلف کشور برای پوشش فضای ایران در دستور کار قرار گرفت. ۱۴ گردان زمین به هوا نیز فعالیت خود را آغاز کردند.
برای تأمین نیروی انسانی متخصص، دانشجویان و کارکنان به منظور گذراندن دورههای فنی و عملیاتی انواع سلاحهای پدافندی به کشورهای غربی اعزام شدند.
در سال ۱۳۴۸ دستور تشکیل پدافند هوایی صادر شد و طی دو سال، فرآیند شکلگیری آن تکمیل شد.
به این ترتیب، ۱۰ پایگاه هوایی، ۲۰ ایستگاه رادار و ۱۴ گردان زمین به هوا در ساختار پدافند هوایی ایران قرار گرفتند. نیروهای تحصیلکرده پدافند هوایی نیز از آموزشها و امکانات ایجادشده بهره بردند؛ دانشی که در سالهای دفاع مقدس اهمیت خود را نشان داد.
پدافند هوایی در آغاز جنگ
با آغاز جنگ تحمیلی، ایران از یک ساختار پدافند هوایی هواپایه برخوردار بود که بخش گستردهای از فضای کشور را پوشش میداد؛ هرچند در برخی مناطق هنوز پوشش راداری تکمیل نشده بود.
در سوی دیگر، عراق نیز از یک پدافند فراگیر زمینپایه برخوردار بود. با ادامه جنگ، حمایتهای غرب از عراق و روند نوسازی نیروی هوایی این کشور از یک سو و فرسودگی نیروی هوایی و پدافند هوایی ایران از سوی دیگر، شرایط نبرد دشوارتر شد.
نیروهای حاضر در میدان نبرد، بهویژه هنگام پیشروی و هجوم به مواضع دشمن، به پوشش پدافند هوایی نیاز داشتند. از عملیات شکست حصر آبادان تا عملیات مرصاد، پدافند هوایی در پشتیبانی از عملیاتهای زمینی حضور داشت.
از بدر و خیبر تا شکلگیری قرارگاه رعد
در عملیاتهای بدر و خیبر، شرایط دشواری برای پدافند هوایی ایجاد شد. دشمن با تجهیزاتی که در اختیار داشت، توانسته بود برتری هوایی خود را در منطقه افزایش دهد و هواپیماهای پهنپیکر حملونقل نیز در منطقه پرواز میکردند.
این وضعیت و خسارتهای ایجادشده، تجربهای مهم برای پدافند هوایی بود و تصمیمسازان دفاع هوایی کشور را به یافتن راههای تازه واداشت.
شهید منصور ستاری و شهید عباس بابایی که از نزدیک شاهد این مشکلات در منطقه بودند، زمینههای ایجاد تحول برای عملیات بعدی، یعنی والفجر ۸، را فراهم کردند.
جمعبندی آنان و دیگر نیروهای پدافند این بود که شناخت تواناییهای دشمن و برتری هوایی او، استفاده از شیوههای متفاوتی برای مقابله را ضروری کرده است.
یکی از گامهای مهم در این مسیر، تشکیل “قرارگاه رعد” بود؛ قرارگاهی که مأموریت پشتیبانی از عملیات و درگیری نیروها را بر عهده گرفت.
سه ماه همراهی ستاری با قرارگاه رعد
در آن مقطع، شهید عباس بابایی مسئولیت معاونت عملیات نهاجا را بر عهده داشت و شهید ستاری نیز در کنار او در روند فعالیت قرارگاه رعد حضور داشت.
در نخستین روز آغاز به کار قرارگاه، چگونگی و علت تشکیل آن از سوی شهید ستاری تشریح شد.
ستاری در سه ماه منتهی به آغاز عملیات والفجر ۸ همراه قرارگاه بود و ایدهها و طرحهای خود را برای دفاع هوایی در شرایط دشوار آن دوره دنبال میکرد.
عملیات برای نیروهای قرارگاه رعد محرمانه بود و افراد از جزئیات مأموریت یکدیگر اطلاع نداشتند. در همین ساختار، مجموعهای از ابتکارها و شیوههای تازه برای استفاده از تجهیزات پدافندی طراحی و اجرا شد.
والفجر ۸؛ سایتهای اصلی در کنار تجهیزات فریب
یکی از اقدامات انجامشده در عملیات والفجر ۸، استفاده گسترده از تجهیزات فریب بود.
در برابر هر سامانه اصلی پدافند هوایی، سه سری تجهیزات فریب مشابه سامانه اصلی در نظر گرفته شد؛ تجهیزاتی که برای مواجهه با عکسبرداری اپتیکی، حرارتی و راداری دشمن طراحی شده بودند.
این تجهیزات فریب در بخش مهندسی رزمی قرارگاه رعد ساخته میشدند.
همچنین تعدادی منبع تغذیه برای انتشار امواج از لامپهای ضعیفشده سامانه موشکی هاگ ساخته شد تا از سایتهای فریب نیز امواجی مشابه سایتهای اصلی منتشر شود.
سه موضع یدکی برای هر موضع اصلی
بخش دیگری از طرح، به جابهجایی سریع تجهیزات اختصاص داشت.
برای هر موضع اصلی، سه برابر آن مواضع یدکی آماده شده بود تا تجهیزات در صورت نیاز بتوانند با سرعت جابهجا شوند.
مواضع و سایتها نیز در مناطقی با پوشش گیاهی، به شکلی ساده ساخته میشدند تا کمترین تغییر ممکن در سطح زمین ایجاد شود.
همواره یک سایت هاگ، بستهشده روی خودرو و آماده حرکت بود تا به محض صدور دستور، به یکی از مواضعی که از قبل آماده شده بود منتقل شود.
تمرینهای گسترده برای افزایش سرعت استقرار و جمعآوری تجهیزات نیز انجام میشد و در نتیجه این تمرینها، زمان استقرار سایتهای هاگ به کمتر از ۱۰ ساعت رسیده بود.
پدافندی که با نوآوری راه خود را باز کرد
تجربههای بهدستآمده از عملیاتهای پیشین، شکلگیری قرارگاه رعد و مجموعه ابتکارهایی که در آستانه و جریان عملیات والفجر ۸ به کار گرفته شد، بخشی از تحول پدافند هوایی در دوران دفاع مقدس را رقم زد.
استفاده از سایتهای فریب، انتشار امواج از مواضع غیرواقعی، ایجاد مواضع یدکی، آماده نگه داشتن سامانههای هاگ برای جابهجایی و تمرین برای کاهش زمان استقرار، از جمله اقداماتی بود که در این مسیر به اجرا درآمد.
در این روایت، ریشه بخش مهمی از نوآوریها و ابتکارهای عملیات والفجر ۸ به شهید منصور ستاری بازمیگردد؛ فرماندهای که همراه با دیگر نیروهای پدافند هوایی، برای یافتن راههای تازه در برابر محدودیت تجهیزات و افزایش توان دشمن تلاش کرد.
شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳، در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان، همراه با تعدادی از فرماندهان و همرزمان خود در نیروی هوایی به شهادت رسید.
