بنیانی که بنای کارهای نوآورانه شد؛ از تجربه والفجر ۸ تا شبکه یکپارچه پدافند هوایی
شهید سرلشکر منصور ستاری، بنیانگذار دانشگاه هوایی و نخستین فردی بود که برای تربیت نیرو در این زمینه اقدام کرد؛ فرماندهای که در این روایت از او به عنوان “پدر علمی پدافند هوایی ایران” یاد شده است.
امیر سرتیپ فرزاد اسماعیلی، دومین فرمانده قرارگاه پدافند هوایی خاتمالانبیاء (ص)، در گفتوگویی درباره پیشینه پدافند هوایی، نقش شهید ستاری در عملیات والفجر ۸، تجربههای دفاع مقدس و شکلگیری شبکه یکپارچه پدافند هوایی کشور سخن گفته است.
نخستین پیام پدافند به امام خمینی (ره)
اسماعیلی آغاز پیوند نیروهای مسلح با امام خمینی (ره) را پیش از بیعت تاریخی همافران در ۱۹ بهمن ۱۳۵۷ میداند و آن را به روز ورود امام به ایران در ۱۲ بهمن مرتبط میکند.
به روایت او، هنگام ورود هواپیمای حامل امام خمینی (ره)، رادار پدافند هوایی تبریز با خلبان فرانسوی هواپیما تماس گرفت و پیامی برای امام ارسال کرد. این پیام را عینالله افروز که در آن زمان ستوان دوم بود، مخابره کرد:
“شما که حامل یک میهمان عزیز، امام ما هستید، سلام ما را از طرف ملت عزیز ایران به ایشان ابلاغ کنید.”
به گفته اسماعیلی، پیام به امام رسید و پاسخ تشکر ایشان نیز از طریق خلبان و به زبان انگلیسی به رادار تبریز منتقل شد.
او این اقدام را از آن جهت مهم میداند که بیان چنین مطالبی از کانالهای رسمی رادیویی اقدامی غیرمتعارف بود و میتوانست برای فردی که آن را انجام داده بود، پیامدهایی به همراه داشته باشد.
چند روز بعد، در ۱۹ بهمن، بیعت تاریخی کارکنان نیروی هوایی با امام خمینی (ره) شکل گرفت. اسماعیلی میگوید در میان حاضران آن روز، علاوه بر همافران فنی نیروی هوایی، تعدادی از کارکنان پدافند هوایی نیز حضور داشتند.
والفجر ۸؛ تجربهای متفاوت برای پدافند
بخش مهمی از روایت فرزاد اسماعیلی به عملیات والفجر ۸ در بهمن ۱۳۶۴ اختصاص دارد.
به گفته او، در آن مقطع فرماندهان وقت، از جمله شهید علی صیاد شیرازی از نیروی زمینی ارتش، محسن رضایی از سپاه، شهید منصور ستاری از نیروی هوایی و دیگر فرماندهان حاضر در قرارگاه مشترک سپاه و ارتش، با شرایطی روبهرو بودند که نیروی هوایی عراق از نظر هواپیماها و سامانههای آفندی، راکتی و موشکی تقویت شده بود.
در مقابل، نیروهای ایرانی همچنان از تجهیزات و داشتههایی استفاده میکردند که پیش از انقلاب حتی اجازه دسترسی کامل به آنها را نداشتند. پس از خروج مستشاران آمریکایی، همان نیروهایی که پیش از آن اجازه دست زدن به بسیاری از سامانهها را نداشتند، مسئولیت بهکارگیری و حفظ آنها را بر عهده گرفتند.
وقتی سامانه هاگ متحرک شد
اسماعیلی یکی از اقدامات مهم شهید ستاری در سال ۱۳۶۴ را تغییر شیوه استفاده از سامانه موشکی هاگ میداند.
سامانه هاگ در اصل برای استقرار در یک نقطه تعریف شده بود، اما به روایت او، شهید ستاری این سامانه را به گونهای سازماندهی کرد که قابلیت تحرک پیدا کند.
همچنین اگر یک سامانه هاگ قرار بود به شکل یک مجموعه واحد فعالیت کند، ستاری آن را به دو بازو تقسیم کرد و برای هر یک از این بازوها نیز سایتهای فریب متعددی در نظر گرفت.
بخش دیگری از این طرح به نحوه استفاده از رادار جستوجوی سامانه هاگ مربوط بود. در این شیوه، رادار جستوجوی هاگ فعالیت نمیکرد و رادار مادر موقعیت هواپیماهای دشمن را در اختیار سامانه قرار میداد تا سامانه موشکی بتواند علیه هدف وارد عمل شود.
اسماعیلی نتیجه این شیوه را چنین بیان میکند که در عملیات والفجر ۸، بیش از ۷۰ فروند هواپیما و حدود ۱۰ فروند بالگرد عراقی ساقط شدند.
تجربهای که در شکلگیری قرارگاه پدافند ادامه یافت
در این روایت، تجربه موفق پدافند هوایی در هشت سال دفاع مقدس، یکی از دلایل شکلگیری قرارگاه پدافند هوایی خاتمالانبیاء (ص) در سال ۱۳۸۷ عنوان شده است.
اسماعیلی در کنار تجربههای دفاع مقدس، تغییر ماهیت تهدیدهای هوایی را نیز از دلایل اهمیت یافتن ساختاری یکپارچه برای پدافند میداند.
او به تنوع تهدیدها از هواپیماهای سرنشیندار تاکتیکی و راهبردی تا هواپیماهای بدون سرنشین، موشکهای کروز، بالستیک و نیمهبالستیک اشاره میکند و معتقد است تهدید هوایی دیگر تنها به مناطق مرزی محدود نیست و میتواند زیرساختها، مراکز حیاتی و نقاط مختلف کشور را هدف قرار دهد.
وحدت فرماندهی در شبکه پدافند هوایی
بر اساس این گفتوگو، قرارگاه پدافند هوایی در سال ۱۳۸۷ به دستور فرمانده کل قوا تشکیل شد تا از ظرفیت همه نیروهای مسلح در حوزه دفاع هوایی استفاده شود.
در این ساختار، هر نیرویی که در زمینه پدافند هوایی فعالیت میکند، باید در شبکه یکپارچه پدافند هوایی کشور عمل کرده و وحدت فرماندهی این شبکه را رعایت کند.
اسماعیلی برای نشان دادن اهمیت این هماهنگی، به حجم بالای پروازهای عبوری از آسمان ایران اشاره میکند و میگوید در یک شبانهروز، علاوه بر هواپیماهای عبوری، پروازهای مسافربری داخلی و پروازهای تاکتیکی نیروهای هوایی ارتش و سپاه نیز در آسمان کشور حضور دارند.
در چنین شرایطی، تبادل اطلاعات میان بخشهای مختلف، لازمه کنترل و مدیریت آسمان کشور است.
پدافند؛ بخشی که باید همزمان چند مأموریت را دنبال کند
اسماعیلی عملکرد پدافند هوایی را در بخشهایی به اورژانس یک بیمارستان تشبیه میکند.
ممکن است در نقطهای از کشور یک مسئله تاکتیکی رخ دهد و سامانههای پدافندی آن محور درگیر آن شوند؛ در نقطهای دیگر، یک هواپیمای تجاری در وضعیت اضطراری قرار گیرد و نیازمند کمک باشد و همزمان در بخش دیگری از کشور یک رزمایش یا فعالیت آموزشی جریان داشته باشد.
هیچیک از این مأموریتها به دلیل دیگری متوقف نمیشود و پدافند باید به طور همزمان آنها را دنبال کند.
نبردی که جانپناه ندارد
در بخش دیگری از این گفتوگو، فرزاد اسماعیلی از ماهیت متفاوت نبرد پدافند هوایی سخن میگوید.
او معتقد است هنگام وقوع حمله هوایی، کارکنان پدافند نمیتوانند محل مأموریت خود را ترک کنند و به جانپناه بروند؛ زیرا ابزار دفاعی آنها همان سامانه موشکی یا توپخانهای است که باید با آن در برابر دشمن بایستند.
برای توضیح این موضوع، به واقعه پنجم مرداد ۱۳۶۷ در سایت راداری سوباشی اشاره میکند.
در جریان حمله دشمن به این سایت، ۱۹ نفر در مواضع خود باقی ماندند و با وجود مشاهده لحظهبهلحظه نزدیک شدن هواپیمای مهاجم و حمله به سایت، محل خدمت خود را ترک نکردند و به شهادت رسیدند.
اسماعیلی از این واقعه به عنوان نمونهای از ماهیت مستقیم و چهرهبهچهره نبرد پدافند هوایی یاد میکند.
صحنه عملیاتی به وسعت یک کشور
به گفته اسماعیلی، صحنه عملیات در پدافند هوایی برخلاف برخی دیگر از نیروهای نظامی، به یک منطقه محدود نمیشود؛ بلکه گستره آن به وسعت کل کشور و حتی فراتر از مرزهای جغرافیایی است.
پدافند برای دستیابی به اشراف اطلاعاتی باید تحرکات را پیش از رسیدن به مرزهای کشور رصد و اطلاعات مورد نیاز را استخراج کند.
او در همین زمینه از مفهوم “بازداشت هوایی” سخن میگوید؛ به این معنا که اگر هواپیمایی بدون مجوز قصد ورود به حریم هوایی کشور را داشته باشد، پیش از ورود به مرز در مسیر انتظار قرار میگیرد تا مراحل شناسایی آن انجام شود و پس از احراز هویت، اجازه ورود دریافت کند.
بنیانی برای ادامه مسیر
در روایت فرزاد اسماعیلی، تجربههای دوران دفاع مقدس و بهویژه شیوه عملکرد شهید منصور ستاری در عملیات والفجر ۸، بخشی از مسیری است که در سالهای بعد در ساختار پدافند هوایی کشور ادامه یافت.
متحرک کردن سامانه هاگ، تقسیم آن به دو بازو، استفاده از سایتهای فریب و بهرهگیری از اطلاعات رادار مادر برای درگیری با هواپیماهای دشمن، از جمله اقداماتی است که او از شهید ستاری در این عملیات روایت میکند.
این تجربهها در کنار ضرورت وحدت فرماندهی و یکپارچگی در کنترل آسمان کشور، بنیانی شد که مسیر فعالیتهای بعدی پدافند هوایی را شکل داد.
شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳، در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان، همراه با تعدادی از فرماندهان و افسران بلندپایه نیروی هوایی به شهادت رسید.
