نقش شهید ستاری در عملیات مرصاد؛ از پیشبینی تهدید تا حفظ توان پدافندی
پنجم مردادماه ۱۳۶۷ یادآور عملیات مرصاد، آخرین عملیات عمده نظامی در روزهای پایانی جنگ ایران و عراق است؛ عملیاتی که پس از پیشروی سریع نیروهای سازمان مجاهدین خلق از مرز خسروی به سمت غرب کشور، با مقابله نیروهای ایرانی و نقشآفرینی ارتش، سپاه، نیروی هوایی و هوانیروز به شکست مهاجمان انجامید.
شهید منصور ستاری، فرمانده وقت نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در این عملیات نقشی داشت که تنها به مرحله درگیری محدود نبود. براساس روایت آرشیوی پایگاه اطلاعرسانی شهید ستاری، او پیش از ورود نیروهای مهاجم به اسلامآباد، از مجموعه گزارشهای اطلاعاتی نشانههایی از تهدید را دریافت کرده و دستور جابهجایی بخشی از تجهیزات ارزشمند پدافند هوایی منطقه را صادر کرده بود.
سوم مرداد ۱۳۶۷؛ آغاز پیشروی از مرز خسروی
بعدازظهر سوم مردادماه ۱۳۶۷، ستونی از خودروهای زرهی کاسکاول برزیلی، خودروهای تویوتا و دیگر تجهیزات از نوار مرزی خسروی وارد خاک ایران شد.
براساس روایت منبع، این نیرو با سرعت در محور جادهای پیشروی کرد و خود را به اسلامآباد رساند. سرعت پیشروی به اندازهای بود که هنگام ورود مهاجمان، تعدادی از مردم هنوز فرصت خروج از شهر را پیدا نکرده بودند.
اما درست پیش از این اتفاق، تصمیمی در مجموعه پدافند هوایی گرفته شده بود که اهمیت آن پس از آغاز درگیری مشخص شد.
۲۳ کانتینر تجهیزات پدافندی در اسلامآباد
در اسلامآباد ۲۳ کانتینر حاوی تجهیزات ارزشمند پدافند هوایی ارتش نگهداری میشد.
براساس متن آرشیوی، این تجهیزات شامل موشکها، ادوات ضدهوایی و دیگر اقلام پدافندی بود؛ تجهیزاتی که در شرایط تحریم و محدودیت دسترسی به قطعات، اهمیت ویژهای داشتند.
محل نگهداری این کانتینرها در پشت پمپ بنزین اسلامآباد قرار داشت؛ نقطهای که پس از آغاز درگیری، عملاً در کانون نبرد قرار گرفت.
اما یک روز پیش از رسیدن نیروهای مهاجم، تخلیه این تجهیزات به دستور شهید ستاری آغاز شده بود.
نشانههایی که ستاری کنار هم گذاشت
قشقایی، از همرزمان شهید ستاری، درباره چگونگی اتخاذ این تصمیم روایت میکند:
شهید ستاری با دوراندیشی که داشت، از روی گزارشهای رسیده از داخل عراق مبنی بر حرکت بخشی از نیروهای این کشور از جنوب به نواحی شمالیتر و همینطور با اطلاع از گزارش واحد اطلاعات سپاه که میگفت منافقین پادگان اشرف را تخلیه کردهاند، به این نتیجه رسیده بود که باید ادوات و پایگاههایی چون دو سایت محمد(ص) یک و دو در کرمانشاه و همین اقلام مستقر در اسلامآباد را تخلیه کنیم.
براساس همین روایت، شهید ستاری یک تا دو روز پیش از ورود نیروهای مهاجم، دستور تخلیه و جابهجایی تجهیزات را صادر کرد.
این بخش، مهمترین داده این سند است؛ زیرا تصمیم ستاری را نه به واکنش پس از آغاز حمله، بلکه به تحلیل نشانههایی مربوط میکند که پیش از ورود نیروهای مهاجم در دسترس قرار گرفته بود.
۲۲ کانتینر از ۲۳ کانتینر خارج شد
از مجموع ۲۳ کانتینر موجود در اسلامآباد، ۲۲ کانتینر پیش از رسیدن نیروهای مهاجم از منطقه خارج شد.
براساس گزارش، ارزش برخی قطعات موجود در این کانتینرها در آن زمان هزاران دلار بوده است.
اهمیت تخلیه تجهیزات زمانی روشنتر شد که پس از آغاز درگیری، محل نگهداری آنها در پشت پمپ بنزین اسلامآباد در کانون نبرد قرار گرفت.
بنابراین حتی اگر تجهیزات به دست مهاجمان نمیافتاد، احتمال آسیب یا نابودی آنها در جریان درگیری وجود داشت.
از غافلگیری اولیه تا توقف در چهارزبر
در ساعات پایانی سوم مرداد، پیشروی نیروهای مهاجم در محدوده حسنآباد و تنگه چهارزبرمتوقف شد.
با خروج نیروهای ایرانی از وضعیت غافلگیری اولیه و تجمیع نیروها، مرحله مقابله گسترده آغاز شد.
براساس متن آرشیوی، از صبح چهارم مرداد ابتدا هوانیروز و سپس نیروی هوایی وارد عملیات شدند و ستون مهاجمان را در محور گستردهای از چهارزبر تا کرند هدف قرار دادند.
منبع فاصله این محدوده را حدود ۸۰ کیلومتر ذکر میکند و شدت حملات را بهگونهای توصیف میکند که در پایان، خودروی در حال حرکتی در این محور دیده نمیشد.
این توصیف مربوط به گزارش اصلی است و بهتر است در نسخه جدید نیز بهعنوان روایت همان منبع خوانده شود، نه ارزیابی مستقل تحریریه سایت.
نقش پدافند هوایی در مرصاد
عملکرد نیروی هوایی در عملیات مرصاد تنها به حملات هواپیماهای شکاری محدود نبود.
پدافند هوایی نیز با جابهجایی سایتها و ایجاد پوشش در منطقه درگیری وارد عمل شد.
براساس گزارش آرشیوی، این اقدامات با هدف جلوگیری از پشتیبانی هواپیماهای عراقی از نیروهای مهاجم انجام گرفت و تعدادی از هواپیماهای عراقی نیز مورد اصابت قرار گرفتند.
منبع تعداد دقیق هواپیماها، نوع سامانههای درگیر یا جزئیات درگیریهای هوایی را مشخص نکرده است؛ بنابراین در نسخه جدید نباید عدد یا جزئیات فنی دیگری به این بخش اضافه شود.
تقدیر امام خمینی از نیروی هوایی و هوانیروز
پس از پایان عملیات، عملکرد نیروی هوایی و هوانیروز مورد تقدیر امام خمینی قرار گرفت.
در متن آرشیوی بخشی از پیام ایشان چنین نقل شده است:
اینجانب از زحمات طاقتفرسای شما و تمامی افراد متعهد و دلسوزی که به نحوی از انحا در آمادگی پروازها دست دارند تشکر مینمایم. شما در طول جنگ تحمیلی، به خصوص در شرایط حساس امروز، از رزمندگان صحنههای نبرد و میهن اسلامیمان با تمام توان دفاع نموده و مینمایید.
برای نسخه نهایی سایت، پیشنهاد میکنم اگر این پیام قرار است بهعنوان سند تاریخی برجسته شود، متن کامل و تاریخ دقیق آن از صحیفه امام یا منبع رسمی مستقل استخراج شود؛ فایل فعلی تنها بخشی از پیام را نقل کرده است.
پنجم مرداد؛ پایان عملیات مرصاد
براساس روایت این گزارش، عملیات مرصاد در پنجم مردادماه ۱۳۶۷ با شکست نیروهای مهاجم و عقبنشینی باقیمانده آنان پایان یافت.
عملکرد شهید ستاری در این عملیات را میتوان در دو سطح دید.
سطح نخست، فرماندهی نیروی هوایی و نقش این نیرو و پدافند هوایی در مرحله مقابله نظامی بود.
اما سطح دوم، که این سند اطلاعات مشخصتری درباره آن ارائه میکند، تصمیمی بود که پیش از آغاز درگیری گرفته شد: تحلیل نشانههای موجود، تشخیص احتمال وقوع تهدید و صدور دستور جابهجایی تجهیزات پدافندی پیش از رسیدن نیروهای مهاجم.
نجات ۲۲ کانتینر از ۲۳ کانتینر مستقر در اسلامآباد، براساس همین روایت، نتیجه عملی آن تصمیم بود.
از این منظر، نقش شهید منصور ستاری در مرصاد تنها در واکنش به یک حمله خلاصه نمیشود. آنچه این روایت برجسته میکند، اهمیت “پیشبینی” در فرماندهی است؛ دیدن نشانههای پراکنده، کنار هم قراردادن اطلاعات و اقدام پیش از آنکه تهدید به نقطه بحرانی برسد.
شهید سرلشکر منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ همراه با تعدادی از فرماندهان، افسران نیروی هوایی و همرزمانش در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان به شهادت رسید.
