از غرش آذرخش تا طلوع قاهر و کوثر؛ مسیری که با “پروژه اوج” آغاز شد
زمانی که مستشاران آمریکایی بخش مهمی از امور فنی و تجهیزاتی ارتش را در اختیار داشتند، تصور اینکه روزی ایران بتواند وارد عرصه ساخت هواپیمای جنگنده شود، دور از ذهن به نظر میرسید. سالها بعد، آذرخش بهعنوان نخستین جنگنده ایرانی معرفی شد؛ جنگندهای که ریشههای شکلگیری آن به سالهای دفاع مقدس و طرحی بازمیگشت که شهید سرلشکر منصور ستاری و همراهانش برای بازسازی هواپیماهای آسیبدیده پایهگذاری کرده بودند.
اعلام رسمی ساخت جنگنده آذرخش در بهار سال ۱۳۷۶ انجام شد؛ زمانی که سه سال از شهادت منصور ستاری در سانحه هوایی ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ گذشته بود. ستاری دیگر حضور نداشت، اما نتیجه بخشی از تلاشهایی که در دوران فرماندهی او آغاز شده بود، در قالب تولید یک جنگنده خود را نشان میداد.
در ادامه این مسیر، جنگندههایی چون صاعقه، شفق و قاهر ۳۱۳ نیز در داخل کشور طراحی و ساخته شدند. در مردادماه ۱۳۹۷ نیز جنگنده کوثر بهعنوان یک جنگنده ایرانی معرفی شد؛ رویدادی که بازتاب گستردهای در رسانههای منطقهای و فرامنطقهای پیدا کرد.
در یکی از این واکنشها، سایت “عربی ۴۸” درباره معرفی کوثر نوشت:
“تحریم بینالمللی و منع واردات سلاح از کشورهای جهان موجب شده است ایران به پیشرفتهای زیادی در زمینه ساخت سلاحها و تجهیزات نظامی دست یابد.”
آغاز راه در میانه جنگ
نخستین گامها در مسیری که بعدها به ساخت جنگندههای ایرانی انجامید، در شرایط دشوار جنگ ایران و عراق برداشته شد. در حالی که زرادخانه هوایی عراق از سوی کشورهایی چون شوروی و فرانسه تجهیز و نوسازی میشد، بخشی از هواپیماهای ناوگان هوایی ایران بر اثر اصابت ترکش، موشک و گلوله آسیب میدیدند و در شرایط تحریم، بازگرداندن آنها به چرخه عملیاتی دشوار بود.
در چنین شرایطی، فکر ایجاد مرکزی برای بازسازی هواپیماهای آسیبدیده شکل گرفت؛ مرکزی که فعالیتش تنها به تعمیر هواپیماها محدود نماند و بتواند زمینه حرکت به سوی ساخت هواپیماهای آموزشی و جنگنده را نیز فراهم کند.
امیر خلبان هوشنگ منفردزاده درباره شکلگیری این حرکت گفته است که در سال ۱۳۶۵، شهید منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، همراه با مسئولان وقت به فکر ایجاد چنین مرکزی افتاد.
یک سال بعد، در سال ۱۳۶۶، شهید ستاری به همراه خلبان حیدر صفری و مهندس مرتضی سنایی، مرکزی با عنوان “پروژه اوج” را پایهگذاری کردند.
از بازسازی هواپیما تا “اوج ۱۱۰“
فعالیت پروژه اوج بهتدریج گسترش پیدا کرد و پس از پایان جنگ، حرکت برای ساخت نخستین جنگنده ایرانی وارد مرحله تازهای شد.
تنها یک سال پس از پایان جنگ، منصور ستاری گزارشی درباره روند فعالیت “پروژه اوج ۱۱۰” برای فرمانده کل قوا ارسال کرد؛ گزارشی که از پیشرفت کار در مسیری خبر میداد که در نهایت به ساخت آذرخش منتهی شد.
در دوم دیماه ۱۳۶۸، امام شهید آیتالله سیدعلی خامنهای در پاسخ به گزارش فرمانده نیروی هوایی و با ابلاغ سلام به دستاندرکاران پروژه اوج ۱۱۰ تأکید کردند:
“شما باید انشاءالله بتوانید این کار بزرگ را به اتمام برسانید.”
آذرخشی که سه سال پس از شهادت ستاری به ثمر نشست
منصور ستاری فرصت ندید که نتیجه نهایی پروژهای را که در شکلگیری و پیشبرد آن نقش داشت، مشاهده کند. او در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ به شهادت رسید و حدود سه سال بعد، در بهار ۱۳۷۶، ساخت جنگنده آذرخش رسماً اعلام شد.
آذرخش، در روایت این مسیر، تنها یک جنگنده نبود؛ نتیجه حرکتی بود که از نیاز به بازسازی هواپیماهای آسیبدیده در سالهای جنگ آغاز شد و با تشکیل پروژه اوج، به تلاش برای دستیابی به توان ساخت هواپیما رسید.
پس از آن نیز طراحی و ساخت جنگندههایی چون صاعقه، شفق، قاهر ۳۱۳ و کوثر، ادامه همین مسیر در صنایع هوایی کشور عنوان شد؛ مسیری که نخستین گامهای آن در سالهای جنگ و با شکلگیری پروژه اوج برداشته شده بود.
شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳، همراه با تعدادی از افسران بلندپایه نیروی هوایی و همرزمانش، در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان به شهادت رسید.
