شمس؛ خودرویی که شهید ستاری برای اثبات توان ساخت داخل طراحی کرد
توانمندیهای شهید منصور ستاری تنها به حوزه فرماندهی، پدافند هوایی و توسعه توان دفاعی محدود نبود. یکی از نمونههای کمتر شناختهشده فعالیتهای او، طراحی خودرویی بود که بعدها به نام “شمس” نامگذاری شد؛ نامی برگرفته از حروف ابتدایی “شهید منصور ستاری”.
این خودرو در سالهای پایانی زندگی شهید ستاری و با هدف نشان دادن امکان طراحی و ساخت خودرو با اتکا به توان متخصصان داخلی شکل گرفت؛ تجربهای که پس از شهادت او به تولید انبوه نرسید.
ابتکاری خارج از حوزه نظامی
شهید ستاری اگرچه خلبان نبود، اما سالها فعالیت تخصصی در حوزه پدافند هوایی و سپس فرماندهی نیروی هوایی ارتش، زمینه اجرای مجموعهای از طرحها و ابتکارات فنی و سازمانی را برای او فراهم کرده بود.
با این حال، نگاه او به توان متخصصان داخلی تنها به صنایع دفاعی محدود نمیشد.
در سالهای پایانی فرماندهی نیروی هوایی، شهید ستاری به طراحی یک خودرو پرداخت؛ اقدامی که هدف آن صرفاً ساخت یک وسیله نقلیه نبود.
براساس روایت موجود، یکی از انگیزههای او از طراحی و ساخت این خودرو، نشان دادن عملی امکان انجام چنین کاری در داخل کشور و اثبات توان نیروهای خلاق ایرانی بود.
خودرویی برای اثبات یک باور
شهید ستاری در حوزههای مختلف بر استفاده از توان متخصصان داخلی تأکید داشت و معتقد بود بسیاری از نیازهایی که تأمین آنها وابسته به خارج تصور میشود، با اعتماد به دانش و خلاقیت داخلی قابل دستیابی است.
طراحی خودرو نیز در امتداد همین نگاه قرار داشت.
او میخواست با ساخت یک نمونه عملی نشان دهد که طراحی و تولید خودرو در داخل کشور امکانپذیر است.
خودروی طراحیشده در زمان حیات شهید ستاری به نام “شمس” شناخته نمیشد و براساس روایت موجود، این نام پس از شهادت او برای خودرو انتخاب شد.
“شمس” مخففی از حروف ابتدایی عبارت “شهید منصور ستاری” بود.
مشخصات خودروی شمس
براساس اطلاعات ثبتشده در متن آرشیوی، شمس یک خودروی چهار نفره بنزینی بود.
طول خودرو ۳۳۰ سانتیمتر، عرض آن ۱۴۲ سانتیمتر و ارتفاع آن ۱۵۰ سانتیمتر اعلام شده است.
برای این خودرو یک موتور چهار سیلندر با حجم ۱۲۰۰ سیسی در نظر گرفته شده بود و سرعت آن ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت ذکر شده است.
فاصله میان دو محور خودرو ۲۲۰ سانتیمتر و ظرفیت باک آن ۴۷ لیتر بود.
همچنین قطر دایره دور زدن خودرو ۸ متر و فاصله کف خودرو تا سطح زمین ۱۶ سانتیمتر اعلام شده است.
شمس به تولید انبوه نرسید
طرح شمس پس از شهادت شهید منصور ستاری به تولید انبوه نرسید.
با این حال، اهمیت این تجربه تنها در سرنوشت نهایی خودرو خلاصه نمیشود.
طراحی شمس وجه دیگری از نگاه شهید ستاری به مفهوم خودکفایی را نشان میدهد؛ همان نگاهی که در بسیاری از فعالیتهای او در نیروی هوایی نیز دیده میشد: به جای پذیرفتن این فرض که یک محصول یا فناوری الزاماً باید از خارج تأمین شود، ابتدا باید امکان ساخت آن با ظرفیتهای موجود در داخل بررسی شود.
از این منظر، شمس را میتوان نمونهای متفاوت از تلاش شهید ستاری برای تبدیل باور به توان داخلی به یک تجربه عملی دانست.
تصویری که از این خودرو باقی مانده نیز شهید منصور ستاری را در کنار نمونه ساختهشده نشان میدهد؛ خودرویی کوچک با بدنهای ساده که بیش از آنکه قرار باشد نمایشگر یک محصول نهایی صنعتی باشد، حاصل یک تجربه برای نشان دادن امکان ساخت بود.
سازنده یا نابغه؟
شمس تنها یکی از نمونههایی است که گستره علایق فنی و نگاه مسئلهمحور شهید ستاری را نشان میدهد.
فرماندهای که بخش اصلی زندگی حرفهای او با پدافند هوایی، نیروی هوایی، تجهیزات نظامی و مسائل دفاعی پیوند خورده بود، در حوزهای خارج از مأموریت اصلی خود نیز به سراغ طراحی و ساخت رفت.
شاید اهمیت شمس نیز بیش از مشخصات فنی یا سرنوشت تولید آن، در همین نکته باشد: تلاش برای اینکه “میتوانیم بسازیم” از یک باور به یک نمونه قابل مشاهده تبدیل شود.
شهید سرلشکر منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ همراه با تعدادی از فرماندهان، افسران نیروی هوایی و همرزمانش در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان به شهادت رسید.
