شبکهای برای پاسداری از آسمان؛ روایت ابتکار شهید ستاری در متحرکسازی پدافند هوایی
دفاع مقدس با همه دشواریها و فراز و نشیبهایش، تجربههایی ماندگار از ابتکار و خلاقیت در شرایط محدود به همراه داشت. یکی از این تجربهها در عملیات والفجر ۸ رقم خورد؛ عملیاتی که در آن پدافند هوایی نقشی کلیدی ایفا کرد و نام شهید سرلشکر منصور ستاری با طرحها و ابتکارهای این عرصه پیوند خورد.
منصور در آغاز
با شروع جنگ تحمیلی، بخشهای مختلف کشور و از جمله توانمندیهای هوایی، هدف حملات شدید دشمن قرار گرفت. این شرایط تا عملیات والفجر ۸ ادامه داشت؛ عملیاتی که در آن ساختار نسبتاً نوپای پدافند هوایی، بهویژه در مناطق جنوب، توانست نقش خود را به خوبی ایفا کند.
این در حالی بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، دیگر خبری از مستشاران آمریکایی و فروش تجهیزات به ایران نبود. در چنین وضعیتی، پدافند هوایی باید راهی برای ایستادگی در برابر حملات دشمن پیدا میکرد.
یکی از ویژگیهایی که در دوران دفاع مقدس و بهخصوص عملیات والفجر ۸ به پدافند هوایی افزوده شد، “سیالیت” و امکان جابهجایی سریع بود؛ ویژگیای که فرصت برنامهریزی و چینش راهبرد را از دشمن میگرفت. پاسخ به چگونگی شکلگیری چنین روشی را میتوان در خلاقیت و نوآوری جستوجو کرد؛ جایی که نام شهید منصور ستاری برجسته است.
شبکه پدافند هوایی، مجموعهای گسترده از سامانهها و رادارهایی بود که وظیفه پاسداری از فضای کشور را بر عهده داشت. همپوشانی رادارها سبب میشد اگر یک سامانه برای سرویسهای هفتگی، ماهانه یا سالانه از مدار خارج شود، رادارهای دیگر منطقه تحت پوشش آن را رصد کنند.
اطلاعات پروازهای تجاری، نظامی و ترابری به صورت لحظهای به سایتهای راداری میرسید و اگر هواپیمایی بدون اطلاعات قبلی در فضای رادارها ظاهر میشد، به عنوان پرنده ناشناس مورد بررسی قرار میگرفت.
هواپیماهای رهگیر نیز با هدایت افسران کنترل شکاری وارد عمل میشدند و در صورت عبور هواپیمای دشمن از مرز هوایی کشور، سامانههای موشکی پدافند در بردها و ارتفاعهای مختلف، در حلقههای دفاعی قرار میگرفتند. توپخانههای ضدهوایی، اعم از سامانههای مجهز به رادار یا توپهایی که به صورت چشمی و بصری هدایت میشدند، بخش دیگری از این ساختار دفاعی بودند.
در دوران جنگ نیز همین ساختار وجود داشت، با این تفاوت که تراکم سامانههای پدافندی در مناطق عملیاتی افزایش مییافت تا ضمن حفاظت از مرزهای هوایی، نیروهای زمینی بتوانند مأموریت خود را انجام دهند.
توانمندیهای ستاری از کجا آشکار شد؟
شهید منصور ستاری پیش از انقلاب اسلامی به عنوان افسر عملیاتی رادار در پدافند هوایی فعالیت میکرد. مقالات و ترجمههای تخصصی او که عمدتاً در مجله نیروی هوایی منتشر میشد، سبب شده بود تا حدودی به عنوان افسری صاحب دانش شناخته شود.
فعالیت در معاونت عملیات پدافند هوایی در کنار تدریس هفتگی در آموزشهای هوایی، بخش دیگری از مسئولیتهای او بود. ستاری در کنار مسئولیت سنگین خود، به عنوان مدرس و افسری باتجربه، آموزش و انتقال تجربیات به دیگر افسران نیروی هوایی را نیز دنبال میکرد.
معاونت طرح و برنامه نیروی هوایی، مسئولیت دیگری بود که شهید ستاری بر عهده گرفت. این دوره مقارن با زمانی بود که ستاد کل پدافند هوایی کشور با مسئولیت حجتالاسلام دکتر روحانی، برای هماهنگی میان قوای سهگانه ارتش و ساختارهای پدافندی آنها و همچنین ساختارهای پدافندی سپاه شکل گرفت.
با هماهنگی بخشهای مختلف پدافند هوایی و نظارت نزدیک شهید ستاری، طرحهای عملیاتی پدافندی تدوین میشد. او بهویژه پیش از عملیاتهای مهمی مانند والفجر ۸، به طور مرتب در مناطق عملیاتی حضور پیدا میکرد تا بر اجرای طرحها نظارت کرده و کاستیهای آنها را برطرف کند.
طرحهای عملیاتی پدافندی بر عهده شهید ستاری و طرحهای پروازی بر عهده شهید عباس بابایی بود. شهید ستاری در عملیاتهای مختلف به عنوان معاون طرح و برنامه ستاد کل، طرحهای عملیاتی خلاقانهای ارائه کرد که عملیات والفجر ۸ یکی از نقاط برجسته آن بود.
چه تحولی در سامانه هاگ رخ داد؟
سامانههای موشکی ایران بر اساس استانداردها و دستورالعملهایی مورد استفاده قرار میگرفتند که کارخانههای سازنده تعیین کرده بودند و نحوه بهرهبرداری از آنها نیز به همین دستورالعملها محدود بود.
سامانه پدافندی هاگ، تجهیزات متعدد، ابعاد گسترده و وزن بالایی داشت و همین مسئله جابهجایی آن را دشوار میکرد.
شهید ستاری تعداد تجهیزات این سامانه را کاهش داد و بخشهای سنگین آن را حذف کرد؛ به گونهای که امکان جابهجایی شبانه سامانه فراهم شد.
اهمیت این تغییر زمانی آشکار میشد که یک سایت پدافندی تعدادی از هواپیماهای دشمن را هدف قرار میداد. پس از شناسایی محل سایت موشکی، این احتمال وجود داشت که هواپیماهای دشمن تا روز بعد آن را بمباران کنند. بنابراین لازم بود سایتها در طول شب جابهجا شوند.
عبور از دستورالعملهای سازنده
افزایش تحرکپذیری سامانه هاگ و حذف بخشی از سیستمهای راداری آن، از ابتکارهای شهید ستاری بود. این اقدام به معنای تغییر در استانداردهایی بود که سازندگان سامانه برای استفاده از آن تعیین کرده بودند.
با اجرای این تغییرات، جابهجایی سامانهها آسانتر شد و نیروهای پدافند هوایی امکان بیشتری برای مقابله با هواپیماهای دشمن پیدا کردند. در کنار آن، دیگر قوای ارتش و بهویژه نیروهای سپاه نیز میتوانستند عملیات خود را ادامه دهند.
شهید ستاری بر ساخت سایتها و جابهجایی آنها نظارت دقیقی داشت و حضورش در مناطق عملیاتی، علاوه بر فراهم کردن امکان نظارت مستقیم بر اجرای طرحها، موجب دلگرمی کارکنان پدافند هوایی نیز میشد.
عملیات والفجر ۸ در این روایت، یکی از نمونههای برجسته بهکارگیری خلاقیت و نوآوری در پدافند هوایی است؛ تجربهای که در آن، تغییر در ساختار و شیوه استفاده از سامانه هاگ، امکان جابهجایی سریعتر تجهیزات پدافندی را فراهم کرد و شهید منصور ستاری نیز اجرای آن را از نزدیک دنبال میکرد.
شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳، در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان، همراه با جمعی از فرماندهان نیروی هوایی به شهادت رسید.
