از پرواز “درنا” تا غرش “یاسین”؛ مسیری که شهید ستاری برای خودکفایی هوایی آغاز کرد
رونمایی از جت آموزشی “یاسین”، بار دیگر مسیری را یادآوری کرد که سالها پیش برای حرکت نیروی هوایی به سوی خودکفایی آغاز شده بود؛ مسیری که شهید سرلشکر منصور ستاری در شکلگیری و گسترش آن نقشی جدی داشت و بر طراحی، ساخت، بازسازی و ارتقای تجهیزات به دست متخصصان ایرانی تأکید میکرد.
در زمان انتشار این گزارش، جت آموزشی “یاسین” با حضور مسئولان ردهبالای کشور رونمایی شده بود. ساخت چنین هواپیمایی برای کسانی که شناختی از پیشینه تلاشهای ایران در این حوزه نداشتند، شاید دشوار و حتی دور از دسترس به نظر میرسید؛ اما در متن اصلی، “یاسین” در امتداد دستاوردهایی همچون جنگنده “کوثر” و سامانه پدافندی “باور ۳۷۳” معرفی شده است.
آغاز راه؛ وقتی وابستگی به یک مسئله تبدیل شد
سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نیروی هوایی را در برابر شرایطی تازه قرار داد. بخش مهمی از تجهیزات، جنگافزارها، آموزش، تعمیر و نگهداری به حضور و پشتیبانی خارجی وابسته بود و مستشاران غربی در بسیاری از این حوزهها نقش داشتند.
خروج آنان همزمان با انقلاب، اگرچه مشکلاتی ایجاد کرد، اما در عین حال ضرورت حرکت به سوی خودکفایی و کاهش وابستگی را آشکار ساخت. در شرایطی که عدهای ادامه مسیر بدون پشتیبانی غرب را ناممکن میدانستند، گروهی از متخصصان جوان نگاه دیگری داشتند.
منصور ستاری از همین گروه بود.
استعداد و توانایی او سبب شده بود برای کسب دانش تخصصی به آمریکا اعزام شود. پیشرفتهای غرب او را مرعوب نکرد و در کنار آموزشهای تخصصی، پیگیر آموختن و کسب تجربههای تازه بود. پس از بازگشت به ایران نیز آموزش و انتقال تجربه را دنبال کرد و برای ایجاد تحول در نیروی هوایی تلاش داشت.
دوران دفاع مقدس، ضرورت این نگاه را بیش از گذشته نمایان کرد. محدودیتها و کمبود تجهیزات، متخصصان ایرانی را به سمت تعمیر، بازسازی و ساخت سوق داد و ستاری، بهویژه در مسئولیتهای خود در پدافند هوایی، این رویکرد را با جدیت دنبال میکرد.
پروژه “اوج ۱۱۰”؛ از بازسازی تا اندیشه ساخت هواپیما
یکی از گامهای مهم در این مسیر، شکلگیری فعالیتهایی بود که به “پروژه اوج” پیوند خورد.
در سال ۱۳۶۵، با دستور شهید ستاری، فعالیت مجتمع صنعتی اوج در نهاجا برای بازسازی هواپیماهای آسیبدیده دنبال شد تا ضمن بازگرداندن این هواپیماها به چرخه عملیاتی، تجربه لازم برای حرکت به سوی ساخت هواپیماهای جنگنده و آموزشی نیز فراهم شود. یک سال بعد، این مرکز با حضور تعدادی از متخصصان و تحت نظر فرمانده نهاجا شکل گرفت.
در “اوج”، بازسازی و نگهداری هواپیماها، تولید قطعات و پشتیبانی از هواپیماهای شرقی و غربی نیروی هوایی دنبال میشد. حجم کار گسترده بود و گاه سرعت فعالیتها از توان مسئولان تخصصی پروژه پیشی میگرفت، اما شهید ستاری با علاقه و پیگیری مستقیم، کار را دنبال میکرد.
برنامه بازسازی جنگندههای آسیبدیده ادامه یافت و دهها فروند هواپیمای بازسازیشده دوباره به پرواز درآمدند. تعمیر بخشهای آسیبدیده موتور و ساخت قطعات مورد نیاز نیز بخشی از همین تجربه بود؛ تجربهای که به تدریج زمینه حرکت به سمت ساخت تجهیزات و هواپیما با اتکا به توان داخلی را فراهم کرد.
“پرستو”؛ نخستین تجربه ساخت هواپیمای آموزشی
حضور ستاری در پروژهها تنها به صدور دستور محدود نمیشد. او بدون اطلاع قبلی به محل پروژه سر میزد و روند کار را از نزدیک دنبال میکرد.
در یکی از این روایتها، آشیانه تاریک بود و تنها یک لامپ از زیر هواپیمایی که در حال ساخت بود آویزان شده بود. در همان نور کم، منصور ستاری کنار یکی از متخصصان الکترونیک ایستاده بود و او را در سیمکشی هواپیما راهنمایی میکرد.
در همین مسیر، ساخت هواپیمای “پرستو” بهعنوان نخستین هواپیمای آموزشی نیروی هوایی، یکی از گامهای عملی در مسیر ساخت هواپیما به دست متخصصان نهاجا بود.
پس از این تجربه، راه برای حرکت به سوی ساخت هواپیمای تمامکامپوزیتی “درنا” و سپس جنگنده “آذرخش” هموارتر شد.
“درنا”؛ تجربهای برای آموختن و ساختن
شهید ستاری در دوران فرماندهی خود بر آموزش و یادگیری تأکید فراوان داشت و به همین دلیل، ساخت هواپیماهای آموزشی را با جدیت دنبال میکرد.
در جریان پروژه “درنا”، گروهی از هواپیماسازان طرحی برای ساخت یک هواپیما به نیروی هوایی ارائه کردند، اما کار آنان نیمهتمام ماند. ستاری موضوع را رها نکرد و تصمیم گرفت ادامه پروژه با شیوهای دیگر دنبال شود.
در جریان ساخت بدنه یکی از نمونهها، وقتی هواپیما روی استند قرار گرفته بود، ستاری در کنار آشیانه به ظاهر آن نگاه کرد و گفت هواپیما شبیه پنگوئن شده است. او که با هنر نیز آشنایی داشت، خود دست به کار شد؛ چسب، رزین و مواد کامپوزیت را برداشت و در شکلدهی بخش جلوی هواپیما، از مقابل کابین تا زیر چرخ جلو، مشارکت کرد و جانمایی و فرم کابین نیز مورد توجه قرار گرفت.
در ادامه این تجربه، نمونههای مختلف این هواپیمای آموزشی با نامهای “درنا”، “تندر” و “تذرو” شناخته شدند. نام “تندر” نیز به احترام مرحوم تیمسار صادقپور برای دومین نمونه انتخاب شد.
غرش “آذرخش“
گام دیگر، پروژه جنگنده “آذرخش” بود.
طراحی آذرخش بر مبنای هواپیمای اف-۵ انجام شد. متخصصان ایرانی و استادان دانشگاه هوایی شهید ستاری در کنار متخصصان صنایع دفاع در این مسیر فعالیت داشتند.
اف-۵ به دلیل ابعاد کوچک، ظرفیت محدودی برای حمل سوخت داشت و همین موضوع برد آن را در مقایسه با هواپیماهایی مانند اف-۴ کاهش میداد. در دوران جنگ ایران و عراق نیز از این هواپیما بیشتر برای بمباران اهداف نزدیک، پشتیبانی نزدیک از خطوط مقدم و مأموریتهای اسکرامبل پایگاههای هوایی استفاده میشد.
در پروژه آذرخش، با کار بر روی جنگندههای اف-۴ و اف-۵ و ایجاد تغییراتی در سازه و سامانههای راداری، گامی دیگر در مسیر توسعه توان داخلی برداشته شد.
از “صاعقه” تا “کوثر“
در مرحله بعد، تغییراتی بر روی سازه اف-۵ انجام شد و “صاعقه ۱” شکل گرفت. در گزارش اصلی آمده است که درباره اینکه صاعقه ۱ بهطور کامل در ایران ساخته شده یا حاصل ارتقای اف-۵ بوده، ابهام وجود داشته است. همچنین براساس اطلاعات ارائهشده هنگام رونمایی از کوثر، چهار فروند از این هواپیما ساخته شده و میزان تولید داخلی آن ۵۶ درصد اعلام شده بود.
صاعقه ۱ از نظر ظاهری به اف-۵ نزدیک بود، اما از دو سکان عمودی V شکل بهره میبرد که با هدف افزایش چالاکی و کاهش سطح مقطع در نظر گرفته شده بود. در عین حال، گزارش به تفاوت تجهیزات الکترونیکی صاعقه و آذرخش نیز اشاره میکند.
در پروژهای دیگر نیز اف-۵اف با عنوان “صاعقه ۲” ارتقا یافت و براساس متن، یک فروند از آن ساخته شد. این تجربهها در سالهای بعد به گامهای دیگری در بومیسازی تجهیزات اف-۵ و در نهایت ساخت جنگنده “کوثر” انجامید.
امتداد یک اندیشه تا “یاسین“
مسیر خودکفایی در نیروی هوایی در یک پروژه یا یک هواپیما خلاصه نشد. آنچه در سالهای جنگ با تعمیر هواپیماهای آسیبدیده، ساخت قطعات و تلاش برای عملیاتی نگه داشتن تجهیزات آغاز شده بود، به تدریج به تجربه طراحی و ساخت هواپیماهای آموزشی و جنگندهها رسید.
“پرستو”، “درنا”، “تندر”، “تذرو”، “آذرخش”، “صاعقه” و “کوثر” در این روایت، حلقههایی از مسیری هستند که در زمان انتشار گزارش، با رونمایی از جت آموزشی “یاسین” ادامه یافته بود.
شهید سرلشکر منصور ستاری در سالهای مسئولیت خود تلاش داشت سازوکاری در نیروی هوایی شکل گیرد که علاوه بر تأمین و بازسازی تجهیزات، زمینه توسعه دانش فنی و تولید بومی را نیز فراهم کند. فرماندهی نیروی هوایی فرصت گستردهتری برای دنبال کردن این اندیشه در اختیار او قرار داد؛ اندیشهای که ساخت هواپیما به دست متخصصان ایرانی یکی از مهمترین بخشهای آن بود.
شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳، در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان، همراه تعدادی از افسران بلندپایه نیروی هوایی و همرزمانش به شهادت رسید.
