ابتکار شهید ستاری در کربلای ۱؛ وقتی رادار هاگ مأموریتی تازه پیدا کرد
خلاقیت‌ها و ابتکارهای شهید سرلشکر منصور ستاری، بخش مهمی از خدمات ماندگار او در دوران هشت سال دفاع مقدس و سال‌های پس از آن بود. بهره‌برداری عملیاتی از رادارهای سطح گسترده، آموزش نیروی انسانی در سطوح مختلف مورد نیاز نیروی هوایی، ارائه راهکارهای متناسب با شرایط جغرافیایی و نیازهای عملیاتی و همچنین ابتکار در استفاده از رادار PAR سامانه پدافندی هاگ، از جمله اقداماتی بود که در سال‌های جنگ با نقش‌آفرینی شهید ستاری و همرزمانش دنبال شد.
مهران؛ عملیاتی در جغرافیایی دشوار
پس از اشغال مهران توسط رژیم بعث عراق و منافقین و تأکید امام خمینی (ره) بر آزادسازی این شهر، نیروی هوایی نیز همراه با دیگر بخش‌های دفاعی کشور وارد عمل شد و واحدهای مختلف آن، از جمله قرارگاه عملیاتی رعد نهاجا، در این مأموریت نقش‌آفرینی کردند.
۹ تیرماه ۱۳۶۵، عملیات کربلای ۱ آغاز شد و نیروها از خطوط خودی به سوی مواضع دشمن حرکت کردند. همزمان، یگان‌های پدافندی و عملیاتی نیروی هوایی در پایگاه‌های هوایی دزفول و همدان و همچنین در منطقه ایلام مستقر شدند.
منطقه مهران عمدتاً کوهستانی بود و گرمای هوا، محدودیت دسترسی و دشواری رفت‌وآمد، شرایط حضور نیروها را سخت می‌کرد. در کنار این مشکلات، یکی از مسائل جدی پدافند هوایی، کامل نبودن میدان تسلط راداری و نبود اشراف کامل بر آسمان منطقه بود.
در ایلام راداری وجود نداشت، رادار دهلران نیز در آغاز جنگ مورد اصابت عراق قرار گرفته بود و سایت راداری کرند که توانایی دیدن منطقه را داشت، هنوز نصب نشده بود.
در چنین شرایطی، استفاده از رادار PAR توانست تا حد زیادی این مشکل را برطرف کند.
تجربه والفجر ۸ به کمک کربلای ۱ آمد
پیش از این، تجربه‌های ارزشمندی در عملیات والفجر ۸ به دست آمده بود. یکی از ابتکارهای شهید ستاری در آن عملیات، سبک‌سازی سامانه‌های پدافند هوایی برای افزایش سرعت، چابکی و قابلیت جابه‌جایی آنها بود.
سامانه هاگ مجموعه‌ای گسترده و سنگین بود و دشمن با شناسایی محل استقرار آن، سایت‌های پدافندی را هدف قرار می‌داد. از سوی دیگر، محدودیت‌های زیادی نیز برای تأمین این سامانه‌ها وجود داشت.
شهید ستاری پیشنهاد کرد بخش‌های سنگین و غیرضروری‌تر سایت هاگ از مجموعه جدا شوند تا جابه‌جایی آن آسان‌تر شود. در کنار این اقدام، ایجاد سایت‌های پدافندی فریب و جابه‌جایی سریع سایت‌ها نیز سبب می‌شد دشمن در شناسایی و هدف قرار دادن مواضع اصلی پدافند با مشکل روبه‌رو شود.
همین تجربه‌ها در کربلای ۱ به کمک نیروهای پدافند آمد؛ اما این بار مسئله اصلی، نبود پوشش مناسب راداری در منطقه ایلام بود و برای حل آن، شهید ستاری ایده دیگری را به کار گرفت.
رادار PAR از سامانه هاگ جدا شد
شهید ستاری به همراه دیگر فرماندهان قرارگاه رعد، از نخستین لحظات وارد سایت رادار شنود “نخجیر” نیروی هوایی در ایلام شد؛ سایتی که برای شنود راداری عراق ایجاد شده بود.
در جلسه‌ای با حضور ارکان راهبردی نیروی هوایی، محورهای عملیات و پشتیبانی فعالیت هر گروه بررسی شد و شهید ستاری پس از جمع‌بندی و اجماع نظر، مأموریت‌ها را ابلاغ کرد.
سامانه پدافندی هاگ از بخش‌های مختلفی تشکیل شده بود و رادار محلی زمینی PAR یکی از اجزای آن به شمار می‌رفت. این رادار حتی در جریان سبک‌سازی و چابک‌سازی سامانه هاگ در عملیات والفجر ۸ نیز از مجموعه جدا نشده بود.
اما در عملیات کربلای ۱، شهید ستاری دستور داد رادار PAR از سامانه هاگ جدا شود و این بار به عنوان یک رادار زمینی منطقه‌ای مورد استفاده قرار گیرد.
او به واحد مهندسی رزمی پدافند هوایی ابلاغ کرد حداقل چهار نقطه برای استقرار مستقل رادار PAR مکان‌یابی شود. این مکان‌یابی با نظارت خود شهید ستاری انجام گرفت.
رادارهایی که تا پیش از آن صرفاً بخشی از سامانه هاگ بودند، در نقاط تعیین‌شده مستقر شدند. پس از انجام آزمایش‌ها و اجرای پرواز بر فراز منطقه، عملکرد این طرح مشخص شد.
به این ترتیب، رادار PAR برای نخستین بار در طول جنگ و تاریخ فعالیت سامانه هاگ، به صورت مستقل و در نقش یک رادار محلی و منطقه‌ای مورد استفاده قرار گرفت و بخشی مهم از نیاز راداری منطقه را پوشش داد.
تجربه‌ای که در بندرلنگه نیز تکرار شد
استفاده مستقل از رادار PAR تنها به عملیات کربلای ۱ محدود نماند. این طرح بعدها در بندرلنگه نیز اجرا شد و شهید ستاری بر روند اجرای آن نظارت داشت.
این تجربه در کنار دیگر ابتکارهای پدافندی، بخشی از اقداماتی بود که در شرایط محدودیت تجهیزات و نیازهای متغیر میدان نبرد شکل گرفت و در مناطق مختلف مورد استفاده قرار گرفت.
دفاع از عمق کشور و شریان‌های حیاتی
شهید ستاری و همرزمانش در پدافند هوایی ارتش، علاوه بر هدایت عملیات هوایی علیه دشمن و کشف تحرکات آن، در گسترش تجهیزات پدافندی در مناطق عملیاتی و دفاع در عمق کشور نیز نقش داشتند.
حمایت از نیروهای سطحی، کاهش توان ماشین جنگی هوایی دشمن و حفاظت از شهرها، مراکز جمعیتی و سیاسی، منابع اقتصادی، تأسیسات نفتی، جزایر، سکوها و کاروان‌های کشتی‌های نفتی و تجاری، بخشی از مأموریت‌های پدافند هوایی در دوران جنگ بود.
پدافند هوایی با استقرار در ۲۳۵ نقطه حیاتی کشور، تلاش کرد پوشش عملیاتی خود را در عمق ایران گسترش دهد؛ به‌گونه‌ای که سراسر کشور از پوشش راداری برخوردار باشد و بخش قابل توجهی از مناطق نیز زیر پوشش تجهیزات زمین‌پایه و هواپایه قرار گیرد.
از توپ‌های ۲۳ میلی‌متری تا شبکه دیده‌بانی بصری
در کنار این اقدامات، ابتکارهای دیگری نیز در سال‌های دفاع مقدس به کار گرفته شد.
قرار دادن سامانه‌های ارتفاع پست مانند توپ‌های ۲۳ میلی‌متری در بیرونی‌ترین حلقه دفاع هوایی، یکی از این اقدامات بود تا از پرواز هواپیماهای دشمن در ارتفاع پایین جلوگیری شود و این هواپیماها در دید راداری قرار گیرند.
انهدام موشک‌های رهاشده از هواپیماها و بالگردهای عراقی نیز از دیگر اقداماتی بود که به مهارت و سطح آموزش کارکنان پدافند هوایی نسبت داده شده است.
استفاده بهینه از شبکه دیده‌بانی بصری نیز در همین مجموعه قرار داشت. اگرچه استفاده از دیده‌بان‌های بصری برای پوشش خلأهای دید راداری سابقه‌ای پیش از جنگ داشت، شهید ستاری در ساماندهی این شبکه و استفاده حداکثری از توان دیده‌بانان بصری نقش داشت.
سبک‌سازی برای افزایش تحرک پدافند
سبک‌سازی سامانه‌های پدافند هوایی در عملیات والفجر ۸ نیز یکی از ابتکارهای مهمی بود که در این روایت بر آن تأکید شده است.
هدف از این اقدام، افزایش سرعت استفاده از سامانه، چابکی بیشتر و فراهم کردن امکان جابه‌جایی سریع تجهیزات پدافندی بود.
بر اساس این روایت، این ابتکار به افزایش کارایی و بهره‌وری سامانه‌های پدافند هوایی انجامید و در عملیات والفجر ۸ بیش از ۷۰ فروند هواپیمای جنگنده و ۱۰ فروند بالگرد دشمن توسط نیروهای پدافند هوایی ساقط شدند.
از سبک‌سازی سامانه هاگ در والفجر ۸ تا استفاده مستقل از رادار PAR در کربلای ۱، مجموعه این اقدامات بخشی از ابتکارهای شهید منصور ستاری و همرزمانش در سال‌های دفاع مقدس بود؛ ابتکارهایی که برای پاسخ به نیازهای متفاوت میدان نبرد و عبور از محدودیت‌های موجود به کار گرفته شدند.
شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دی‌ماه ۱۳۷۳، در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان، همراه با جمعی از فرماندهان و همرزمان خود در نیروی هوایی به شهادت رسید.
