ابتکار پیروزمندانه پدافند هوایی ایران در والفجر ۸؛ سبکسازی سامانهها برای افزایش تحرک
چابکسازی و افزایش قابلیت جابهجایی سامانههای پدافند هوایی، از ابتکاراتی بود که در سالهای دفاع مقدس و بهویژه در عملیات والفجر ۸ مورد استفاده قرار گرفت؛ رویکردی که در متن آرشیوی پایگاه اطلاعرسانی شهید ستاری، از آن بهعنوان یکی از ابتکارات مهم شهید منصور ستاری یاد شده است.
در شرایطی که نیروی هوایی عراق از توان قابل توجهی برخوردار بود و حملات هوایی یکی از تهدیدهای مستمر علیه مناطق عملیاتی، شهرها و مراکز حساس کشور محسوب میشد، پدافند هوایی ایران ناچار بود علاوه بر مقابله با هواپیماهای مهاجم، شیوه استقرار و بهکارگیری تجهیزات خود را نیز متناسب با شرایط میدان نبرد تغییر دهد.
توان هوایی عراق در آغاز جنگ
براساس آمار ذکرشده در متن اولیه، ارتش عراق در آغاز جنگ با ۳ سپاه مکانیزه، ۱۲ لشکر و ۱۵ تیپ مستقل سازماندهی شده بود.
در همین منبع، توان نیروی هوایی عراق پیش از آغاز جنگ ۳۳۹ فروند هواپیما از انواع توپولوف ۲۲، میگ ۲۳، سوخوی ۷، میگ ۲۱ و سوخوی ۲۰، در کنار ۱۳۳ فروند بالگرد و ۵۶ فروند هواپیمای ترابری عنوان شده است.
این آمار در نسخه جدید به دلیل وفاداری به منبع حفظ میشود، اما تا زمان تطبیق با منابع مستقل نظامی، باید آن را آمار مندرج در گزارش اولیه دانست.
گسترش پدافند از جبهه تا عمق کشور
با آغاز جنگ، مأموریت پدافند هوایی تنها به مناطق عملیاتی محدود نبود.
براساس متن آرشیوی، پدافند هوایی از همان روزهای نخست جنگ، تجهیزات زمینبههوا و رادارهای خود را در مناطق حساس، حیاتی و اقتصادی کشور گسترش داد و این روند با ادامه جنگ توسعه پیدا کرد.
در این گزارش آمده است که تا پایان دفاع مقدس، پدافند هوایی مسئولیت دفاع هوایی بیش از ۲۳۵ نقطه حساس و حیاتی کشور را بر عهده داشت.
در عملیاتهای آفندی ارتش و سپاه نیز پشتیبانی پدافند هوایی از طریق گسترش سامانههای زمینبههوا و ایستگاههای راداری در مناطق عملیاتی و همچنین هدایت و کنترل هواپیماهای طرح پدافندی انجام میشد.
متن اولیه از عملیاتهای فتحالمبین، بیتالمقدس، محرم، والفجر ۳، کربلای ۴، کربلای ۵ و مرصاد بهعنوان نمونههایی از این نقش یاد میکند.
ابتکارهای راهبردی شهید ستاری
شهید منصور ستاری و همرزمانش در پدافند هوایی، در کنار هدایت عملیات و کشف تحرکات هوایی دشمن، به دنبال تغییر در نحوه استقرار و استفاده از تجهیزات نیز بودند.
یکی از ضرورتهای اصلی، استقرار تجهیزات پدافندی در مناطق عملیاتی و ایجاد دفاع در عمق بود؛ اقدامی که با هدف حمایت از نیروهای سطحی، کاهش توان تهاجمی دشمن و حفاظت از شهرها، مراکز جمعیتی و سیاسی و همچنین زیرساختهای حیاتی کشور دنبال میشد.
منابع اقتصادی و نفتی، جزایر و سکوها و همچنین کاروانهای کشتیهای نفتی و تجاری نیز بخشی از این شبکه دفاعی را تشکیل میدادند.
قرار دادن توپهای ۲۳ میلیمتری در بیرونیترین حلقه دفاعی
یکی از ابتکاراتی که در متن به شهید ستاری و دیگر نیروهای فعال در حوزه پدافند نسبت داده شده، نحوه استفاده از سامانههای ارتفاع پست است.
در این شیوه، تجهیزاتی مانند توپهای ۲۳ میلیمتری در بیرونیترین حلقه دفاع هوایی قرار میگرفتند تا امکان پرواز هواپیماهای دشمن در ارتفاع پایین محدود شود.
منطق این آرایش آن بود که هواپیماهای دشمن با محدودشدن امکان پرواز در ارتفاع پایین، ناچار به قرارگرفتن در شرایطی شوند که امکان کشف و مقابله با آنها افزایش یابد.
ساماندهی شبکه دیدهبانی بصری
استفاده از دیدهبانهای بصری برای پوشاندن خلأهای دید راداری، سابقهای پیش از جنگ ایران و عراق داشت؛ اما متن آرشیوی، ساماندهی این شبکه و استفاده حداکثری از ظرفیت دیدهبانان بصری را از اقدامات مورد توجه شهید ستاری معرفی میکند.
شبکه دیدهبانی میتوانست در مناطقی که پوشش راداری با محدودیت روبهرو بود، اطلاعات تکمیلی درباره تحرکات هوایی فراهم کند و بخشی از خلأهای موجود را پوشش دهد.
انهدام موشکهای شلیکشده از هواپیماها و بالگردهای عراقی نیز در همین متن بهعنوان یکی دیگر از اقدامات قابل توجه کارکنان پدافند هوایی در طول جنگ ذکر شده است.
سبکسازی سامانههای پدافند هوایی در والفجر ۸
اما مهمترین محور این گزارش به عملیات والفجر ۸ بازمیگردد.
در این عملیات، یکی از ابتکارات منتسب به شهید منصور ستاری، سبکسازی سامانههای پدافند هوایی بود.
هدف از این اقدام، افزایش سرعت بهکارگیری سامانهها و بالا بردن چابکی و قابلیت جابهجایی آنها در منطقه عملیاتی بود.
در شرایط جنگ، ثابتماندن یک سامانه پدافندی میتوانست امکان شناسایی و حمله دشمن به آن را افزایش دهد. افزایش تحرک، این امکان را فراهم میکرد که تجهیزات در زمان کوتاهتری جابهجا شوند و آرایش پدافندی متناسب با وضعیت میدان تغییر کند.
به این ترتیب، سبکسازی تنها یک تغییر فنی در تجهیزات نبود؛ بلکه بخشی از یک منطق عملیاتی برای افزایش انعطافپذیری پدافند هوایی محسوب میشد.
براساس گزارش اولیه، مجموعه عملکرد پدافند هوایی در عملیات والفجر ۸ به ساقطشدن بیش از ۷۰ فروند هواپیمای جنگنده و ۱۰ فروند بالگرد عراقی منجر شد.
این آمار در منبع اصلی به همین صورت ثبت شده است و در نسخه جدید نیز بهعنوان آمار مندرج در گزارش آرشیوی حفظ میشود؛ نه آماری که در این بازنویسی مستقلاً راستیآزمایی شده باشد.
تحرک؛ بخشی از منطق دفاع هوایی
اهمیت تجربه والفجر ۸ تنها در تعداد هواپیماهای سرنگونشده خلاصه نمیشود.
آنچه از مجموعه اقدامات توصیفشده در این گزارش دیده میشود، حرکت به سمت پدافندی است که باید در برابر تغییر تاکتیک دشمن، خود نیز قابلیت تغییر داشته باشد.
استفاده از شبکه دیدهبانی، تغییر آرایش تجهیزات، توجه به دفاع در ارتفاع پست و بهویژه سبکسازی و افزایش قابلیت جابهجایی سامانهها، اجزای همین رویکرد بودند.
در این چارچوب، ابتکار شهید منصور ستاری در سبکسازی سامانههای پدافندی در عملیات والفجر ۸ را میتوان بخشی از تلاش برای تبدیل پدافند از یک ساختار صرفاً ثابت به نیرویی چابکتر و متناسب با شرایط متغیر میدان نبرد دانست.
شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳، همراه با تعدادی از فرماندهان، افسران بلندپایه نیروی هوایی و همرزمانش، در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان به شهادت رسید.
