والفجر ۸؛ روایت نوآوری شهید ستاری در کنترل آسمان عملیات

عملیات والفجر ۸ یکی از مقاطع مهم حضور شهید سرلشکر منصور ستاری در ساختار پدافند هوایی بود؛ عملیاتی گسترده که موفقیت آن، در کنار پیشروی نیروهای زمینی، به حفاظت از آسمان منطقه و مقابله با حملات هوایی دشمن وابسته بود. در این میان، محدودیت تجهیزات و پیچیدگی جغرافیایی منطقه، مسئولیتی مضاعف بر دوش ستاری و نیروهای پدافند هوایی قرار داده بود.

در زمستان سال ۱۳۶۴، همزمان با افزایش حملات هوایی عراق در خوزستان و منطقه آبادان، بخش‌های مختلف نیروهای مسلح برای اجرای عملیات آماده شدند. سرانجام نیروهای ایرانی با عبور از اروندرود، وارد منطقه فاو شدند و این منطقه را به تصرف خود درآوردند.

در چنین شرایطی، منصور ستاری در ساختار پدافند هوایی و قرارگاه عملیاتی رعد مسئولیتی مهم برعهده داشت و باید در کنار پشتیبانی از عملیات، شرایط پیچیده آسمان منطقه را نیز مدیریت می‌کرد.

آسمانی که کوچک‌ترین اشتباه را برنمی‌تافت

والفجر ۸ یک عملیات آبی ـ خاکی بود که دامنه آن از خوزستان تا خلیج فارس امتداد داشت. نزدیکی منطقه عملیات به کویت نیز بر حساسیت آن می‌افزود و وضعیت جغرافیایی، حضور نیروهای مختلف و نقاط حساس منطقه باید همزمان مورد توجه قرار می‌گرفت.

در آن مقطع، کویت از عراق پشتیبانی می‌کرد و موقعیت بندر راهبردی الاحمدی نیز بر اهمیت منطقه افزوده بود. از سوی دیگر، هم‌مرزی آبی ایران و کویت و استفاده هواپیماهای عراقی از آسمان کویت، کنترل هوایی منطقه را دشوارتر می‌کرد.

حضور هواپیماهای شکاری کویت و عربستان در آسمان منطقه نیز بر حساسیت مأموریت می‌افزود. در چنین فضایی، کوچک‌ترین اشتباه در تشخیص یا کنترل یک هواپیما می‌توانست پیامدهای سیاسی و نظامی به همراه داشته باشد.

کنترل این وضعیت، بخش مهمی از مسئولیتی بود که منصور ستاری برعهده داشت. او با تکیه بر دانش تخصصی خود و همراه کردن نیروهای فنی، عملیاتی و پشتیبانی مستقر در ایستگاه رادار بندر امام خمینی، برای حل این مسئله وارد عمل شد.

چالش دید راداری

یکی از مشکلات اصلی پدافند هوایی در منطقه عملیات، محدودیت دید راداری بود. کمبود تجهیزات و شرایط ناشی از تحریم نیز امکان استفاده از راه‌حل‌های متعارف را دشوار کرده بود.

در ایستگاه بندر امام خمینی، یک رادار انگلیسی قدیمی وجود داشت که از زمان جنگ جهانی دوم در این منطقه مستقر شده بود. این رادار، نزدیک‌ترین رادار مادر ثابت به منطقه عملیاتی محسوب می‌شد؛ اما ظرفیت‌هایی داشت که تا آن زمان به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگرفته بود.

اینجا بود که تخصص راداری و پدافندی منصور ستاری به کار آمد.

او طرحی برای افزایش کارآمدی و تغییر نحوه بهره‌برداری از این رادار ارائه کرد؛ طرحی که هدف آن ایجاد ارتباط مؤثرتر میان اطلاعات راداری و بخش‌های عملیاتی پدافند هوایی، به‌ویژه سامانه موشکی هاگ بود.

پیوند رادار انگلیسی با سامانه هاگ

راهکاری که در این مقطع به کار گرفته شد، پیوند اطلاعات رادار انگلیسی با سامانه موشکی هاگ و استفاده از اطلاعات آن برای هدایت بهتر عملیات پدافندی بود.

همزمان، اطلاعات لحظه‌ای مورد نیاز هواپیماهای شکاری ایرانی نیز از طریق این ساختار در اختیار آنان قرار می‌گرفت. منصور ستاری شخصاً در ایستگاه راداری بندر امام حضور داشت و روند کنترل هوایی منطقه را دنبال می‌کرد.

به این ترتیب، راداری قدیمی که در شرایط عادی شاید ظرفیت محدودی برای پاسخگویی به نیازهای یک عملیات پیچیده داشت، در کنار سامانه‌های موجود به بخشی مؤثر از شبکه دفاع هوایی منطقه تبدیل شد.

این اقدام، دید مورد نیاز پدافند هوایی را تقویت کرد و امکان مقابله مؤثرتر با جنگنده‌های دشمن را با همان امکانات محدود موجود فراهم ساخت.

نوآوری در دل محدودیت

آنچه در والفجر ۸ رخ داد، تنها استفاده از یک تجهیز موجود نبود. مسئله اصلی، یافتن راهی برای بهره‌گیری متفاوت از امکاناتی بود که در اختیار نیروهای ایرانی قرار داشت.

تحریم‌ها و کمبود تجهیزات، مشکلات فراوانی برای پدافند هوایی ایجاد کرده بود، اما در همین شرایط، استفاده از دانش نیروهای متخصص و تغییر شیوه بهره‌برداری از تجهیزات موجود، زمینه شکل‌گیری راه‌حل‌هایی را فراهم کرد که در میدان عملیات به کار آمد.

در این میان، منصور ستاری با تکیه بر تخصص راداری و پدافندی، مدیریت نیروهای فنی و عملیاتی و حضور مستقیم در منطقه، مسئولیتی را پذیرفت که همزمان ابعاد نظامی و سیاسی داشت.

پیوند رادار انگلیسی با سامانه موشکی هاگ، اطلاع‌رسانی لحظه‌ای به شکاری‌های ایرانی و حضور مستقیم ستاری در ایستگاه راداری بندر امام، مجموعه اقداماتی بود که برای تقویت کنترل آسمان منطقه عملیات والفجر ۸ به کار گرفته شد؛ راهکاری که نشان داد در شرایط کمبود امکانات نیز می‌توان با تغییر شیوه استفاده از تجهیزات موجود، بخشی از محدودیت‌های عملیاتی را جبران کرد.

شهید سرلشکر منصور ستاری در ۱۵ دی‌ماه ۱۳۷۳، همراه با جمعی از فرماندهان نیروی هوایی، در سانحه هوایی نزدیک فرودگاه اصفهان به شهادت رسید.