به طراوت آسمان؛ سخنان شهید ستاری درباره روایت حماسههای نیروی هوایی
شهید منصور ستاری همان اندازه که برای توسعه توان و رفع کاستیهای نیروی هوایی تلاش میکرد، بر ضرورت حفظ و انتقال تجربهها، ایثارگریها و حماسههای این نیرو به نسلهای آینده نیز تأکید داشت.
در یکی از سخنرانیهای او در جمع کارکنان نیروی هوایی، ستاری از ویژگیهای این نیرو، شجاعت خلبانان و کارکنان در سالهای دفاع مقدس و ضرورت روایت هنری آنچه در جنگ گذشته بود سخن میگوید.
متن زیر برگرفته از همین سخنرانی است.
آسمان و شجاعت؛ دو خصلت نیروی هوایی
شهید ستاری در آغاز سخنان خود، دو ویژگی را برای نیروی هوایی برجسته میکند:
نیروی هوایی دو خصلت بسیار بزرگ دارد که نمایش این خصلتها کافی است تا امتی را همیشه آماده و در حال حرکت به جلو نگاه دارد.
اولین مورد، آسمان است. آسمان جایگاه و جولانگاه نیروی هوایی است. از آسمان به زمین نگاه کردن با شرایط عادی زندگی فرق دارد و تفاوتها بسیار است. اشخاص را طور دیگری بار میآورد و به نوع دیگری میتوان با خدا خلوت کرد.
در آسمان چیزهایی وجود دارد که هر کس که سالها این راه را پیموده، به خوبی حرفهای مرا میفهمد که چقدر تفاوت بین یک زندگی معمولی و یک زندگی آسمانی است.
مسئله دوم، شجاعت است که از خصلتهای لاینفک نیروست. شجاعت ابعاد مختلف دارد که یکی از آنها خلاقیت است.
اشخاص شجاع در هر کاری میتوانند تحولات بزرگی به وجود آورند. شجاعان، خالقان همه صحنهها خواهند بود و همین دو خصلت کافی است به هر گونه ممکن به نمایش گذاشته شود تا مایه هیجان و حرکت یک جامعه در طول قرون باشد.
حماسههایی که روایت نشدند
بخش مهمی از سخنان شهید ستاری به این موضوع اختصاص دارد که بخش بزرگی از آنچه نیروی هوایی در دوران دفاع مقدس انجام داده، به دلیل ضرورت حفظ اسرار نظامی روایت نشده است.
او میگوید:
ما تاکنون نتوانستیم ذرهای از شجاعت و شهامت و جان دادن و حرکتهایی را که نیروی هوایی در طول جنگ داشت، نشان بدهیم. لذا احساس میکنیم که باید خودمان پیشقدم بشویم و قدمی برداریم.
نیروی هوایی در طول هشت سال دفاع مقدس هر چه انجام داده، برای حفظ اسرار پنهان نگه داشته شده و الان زمان آن فرا رسیده تا فعالیتها، جانفشانیها و ایثارگریهای پرسنل را به نحو مناسب و مقتضی بیان کنیم.
خلبانانی که میدانستند ممکن است بازنگردند
ستاری در ادامه، از روزهای آغاز جنگ و مأموریت خلبانان نیروی هوایی یاد میکند:
به یاد بیاوریم آن روزهایی را که خلبانان، دسته دسته با هواپیماهای شکاری برای سرکوبی دشمن متجاوز به مأموریت میرفتند و میدانستند که عدهای از آنها برنمیگردند.
امروز از آن لحظه که از هم خداحافظی میکردند، میتوان کتابها نوشت. آنها میدانستند که میروند ولی برنمیگردند.
باید رفت و جان داد و خون داد و حفظ کرد. آن وقت است که صدام داعیه فتح سه روزه تهران را به گور میبرد. این موارد است که کسی نگفته و کسی نکرده و باید حرفشان زده شود.
پاسخ نیروی هوایی در نخستین روز جنگ
شهید ستاری در بخش دیگری از سخنان خود به ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ و حمله عراق به پایگاههای نیروی هوایی ایران اشاره میکند:
در روز ۳۱ شهریور ۵۹ که عراق ساعت ۲ بعدازظهر پایگاههای نیروی هوایی را بمباران کرد، قبل از غروب آفتاب و قبل از اینکه نهایتاً در پایگاههایشان فرود آیند، همان پایگاهها دو ساعت پس از اولین حمله توسط خلبانان نیروی هوایی بمباران شد و نیروی هوایی چنین حماسه آفرید و تا آخر جنگ چنین بود.
“اینها حماسه است”
یکی از برجستهترین بخشهای این سخنرانی، روایت شهید ستاری از عملیات سوخترسانی هوایی در عمق خاک دشمن است:
شما کجا سراغ دارید هواپیمای سنگین تانکر، دو الی سه ساعت در خاک دشمن در آسمان غوطهور باشد تا بتواند به موقع به هواپیماهای شکاری سوخت برساند تا پایگاه دشمن را در مرز اردن بمباران کند.
اینها حماسه است. اینها بزرگترین فیلمهای سینمای تاریخ جهان است. چه سوژهای بهتر از این وجود دارد.
این فراز در واقع هسته اصلی سخنرانی است. ستاری صرفاً از یک عملیات نظامی سخن نمیگوید؛ پرسش او این است که چرا چنین رخدادهایی به روایت، کتاب و اثر هنری تبدیل نشدهاند.
هشت سال اسکورت نفتکشها در خلیج فارس
شهید ستاری سپس به یکی دیگر از مأموریتهای نیروی هوایی در دوران جنگ اشاره میکند:
هشت سال مداوم در خلیج فارس اسکورت نفتکشها را داشتیم. با امکانات و تجهیزات هوایی کاروانها را اسکورت میکردیم و نفت صادر میکردیم و از آن طرف همه چیز میآوردیم.
جنگنده اف ۴ ما با آن سرعتش پا به پای کشتی نفتکش که بیش از ۵ الی ۶ گره دریایی سرعت نداشت، میرفت و شب و روز، آن را از آسیب هواپیماهای دشمن حفظ میکرد.
باید اینها را طوری بیان کرد و به دیگران و آیندگان انتقال داد.
نیرویی که با یک موشک وارد جنگ شد
ستاری در ادامه از تجربه فنی نیروی هوایی در دوران جنگ سخن میگوید:
نگهداری آن همه امکانات و تجهیزات و وسایل پیچیده که هنوز از نظر پیچیدگی در مملکت درجه اول است، این خود کار بسیار باارزشی بود.
ما هواپیماهای قدرتمندمان را با یک موشک وارد جنگ کردیم و همین نیرو با چهار و یا پنج موشک از جنگ خارج شد؛ یعنی در حالی که به چهار نوع موشک دیگر مجهز شده بود و این یک چنین نیرویی بود.
این عبارت در منبع بدون توضیح درباره نوع هواپیما و موشکها آمده است. بنابراین در نسخه جدید نیز نباید مصداقهایی را براساس حدس به سخنان شهید ستاری اضافه کرد.
“اینجا عرصه هنر است”
شهید ستاری در ادامه سخنان خود، مسئولیت روایت این تجربهها را مستقیماً به حوزه هنر پیوند میزند:
اگر در مظلومیت بمانیم و هیچ کدام از آنها گفته نشود، این اشتباه بزرگی است و اگر این اتفاق بیفتد چه کسی باید اینها را بگوید؟ اینجا عرصه هنر است.
مظلوم باید با ظلم مبارزه کند. ظالم را خود مظلوم باید بکوبد. نیروی هوایی یک چنین نیرویی بود.
در مقابل بهترین و بالاترین تکنولوژی ایستاده است. ما از جنگ خودمان درس خود را گرفتیم و میدانیم که حالا چگونه باید بجنگیم.
برای آیندگان روایت کنید
پایان سخنان شهید ستاری شاید روشنترین بیان هدف او از روایت تاریخ نیروی هوایی باشد:
اگر آینده و فرزندانمان این مسئله را بدانند، به هیجان خواهند آمد و راه را خواهند یافت.
این قطعاً مسائلی است که هنر و هنرمند امروز این انقلاب باید به جایی برساند؛ شیرین و زیبا و باطراوت مثل آسمان بیان کند، به همان لطف و طراوت و فراگیری که آسمان یک کشور دارد.
به طراوت آسمان
این سخنرانی، علاوه بر ثبت بخشی از نگاه شهید منصور ستاری به نیروی هوایی، نکته دیگری را نیز آشکار میکند: او حفظ توان دفاعی را تنها در ساخت تجهیزات، آموزش نیروها یا طراحی عملیات نمیدید؛ حفظ حافظه تاریخی نیروی هوایی و انتقال آن به نسل آینده را نیز ضروری میدانست.
از نگاه او، آنچه خلبانان، کارکنان فنی، سربازان، درجهداران، افسران و فرماندهان در سالهای جنگ تجربه کرده بودند، باید از محدوده اسناد و خاطرات نظامی خارج میشد و در قالب کتاب، سینما و هنر به جامعه منتقل میشد.
شاید به همین دلیل یکی از ماندگارترین جملات این سخنرانی همچنان همان پرسشی باشد که شهید ستاری درباره یک عملیات دشوار هوایی مطرح کرد:
اینها حماسه است. اینها بزرگترین فیلمهای سینمای تاریخ جهان است. چه سوژهای بهتر از این وجود دارد.
شهید سرلشکر منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ همراه با تعدادی از فرماندهان، افسران نیروی هوایی و همرزمانش در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان به شهادت رسید.
