اقدام شهید ستاری برای واکنش سریع پدافندی؛ بازآرایی دفاع هوایی مناطق نفتی جنوب
در سالهای پایانی دفاع مقدس، حفاظت از تأسیسات نفت و گاز جنوب کشور یکی از مأموریتهای مهم پدافند هوایی بود. استمرار صادرات نفت، حفاظت از بنادر خلیج فارس و دفاع از زیرساختهای حیاتی، در شرایطی که نیروی هوایی عراق حمله به مراکز اقتصادی ایران را دنبال میکرد، نیازمند تغییر در نحوه استقرار و بهکارگیری تجهیزات پدافندی بود.
در چنین شرایطی، شهید منصور ستاری که بهتازگی فرماندهی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران را بر عهده گرفته بود، سازماندهی و چیدمان جنگافزارهای پدافندی مناطق نفتی جنوب را بر مبنای “واکنش سریع” در دستور کار قرار داد.
زمستان ۱۳۶۵؛ پس از کربلای ۵
سامانههای پدافند هوایی در زمستان سال ۱۳۶۵ برای عملیات کربلای ۵ آماده شده بودند.
براساس گزارش آرشیوی پایگاه اطلاعرسانی شهید ستاری، نیروی هوایی عراق پس از از دست دادن تعدادی از هواپیماهای شکاری خود در عملیات والفجر ۸ در سال ۱۳۶۴ و سپس در عملیات کربلای ۵ در سال ۱۳۶۵، متحمل ضرباتی شده بود.
در همین مقطع، حفاظت از مناطق نفتی جنوب نیز اهمیت ویژهای داشت. شهید ستاری با توجه به شناختی که از تجهیزات آفندی و پدافندی و تجربهای که از عملیاتهای مختلف به دست آورده بود، حفاظت از زیرساختهای حیاتی جنوب کشور را مورد توجه قرار داد.
چیدمان جنگافزارها بر مبنای واکنش سریع
یکی از اقداماتی که در این دوره انجام شد، تقویت حفاظت از مناطق نفتی جنوب، از اهواز تا مجتمع جمعآوری نفت خام در منطقه گوره استان بوشهر بود.
براساس متن اولیه، سازماندهی و چیدمان جنگافزارهای پدافندی بر مبنای “واکنش سریع” انجام گرفت.
شهید ستاری مسئولیت این سازماندهی را به سرهنگ غلامی سپرد و مأموریت جابهجایی تجهیزات، احداث مواضع جدید و بازسازی مواضع قدیمی نیز به مهندسی رزمی ابلاغ شد.
برای اجرای طرح، یک تیم کارشناسی به فرماندهی سرهنگ براتعلی غلامی تشکیل شد. این تیم با استفاده از پشتیبانی شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب مستقر در اهواز و با بهرهگیری از بالگرد شرکت نفت، راهی منطقه نفتی گچساران شد.
بخشی از بازدیدهای میدانی با خودرو و بخشی دیگر با بالگرد انجام شد تا وضعیت مناطق مختلف بررسی و نیازهای پدافندی آنها مشخص شود.
از بررسی تا اجرای مواضع جدید
پس از انجام بررسیهای میدانی، گروههای مهندسی رزمی فعالیت خود را از اهواز آغاز کردند.
کار تنها به جابهجایی تجهیزات محدود نبود. براساس مأموریتی که ابلاغ شده بود، مواضع جدید باید احداث و برخی مواضع قدیمی نیز بازسازی میشدند.
متن آرشیوی تأکید میکند که شهید ستاری روند اجرای این طرح را بهطور مستمر پیگیری میکرد تا اقدامات پیشبینیشده به مرحله اجرا برسند.
خرداد ۱۳۶۶؛ بازدید سرزده شهید ستاری
یکی از بخشهای مهم این روایت به اوایل خردادماه ۱۳۶۶ مربوط میشود.
شهید ستاری بدون اطلاع قبلی به خوزستان رفت تا شخصاً از مناطق نفتی و مواضع ایجادشده بازدید کند.
در گرمای خردادماه خوزستان، او اصرار داشت بازدید با وانت انجام شود و تا ساعات پایانی روز، مواضع را یکبهیک بررسی کرد.
پس از پایان بازدید نیز از نیروهای مهندسی رزمی و دیگر افرادی که در اجرای طرح مشارکت داشتند، تشکر و قدردانی کرد.
این بخش از روایت اهمیت ویژهای دارد، زیرا نشان میدهد سازماندهی جدید پدافند مناطق نفتی صرفاً در سطح ابلاغ یک دستور باقی نمانده بود و فرمانده نیروی هوایی شخصاً اجرای آن را در میدان پیگیری میکرد.
نتیجه عملیاتی طرح
براساس گزارش اولیه، نتیجه این پیشبینی و سازماندهی در دو نقطه مشخص خود را نشان داد.
نخستین هواپیمای دشمن توسط سامانه اسکایگارد در منطقه بیبی حکیمه ساقط شد و دومین هواپیما نیز در منطقه گوره هدف قرار گرفت.
این دو مورد در منبع اصلی بهعنوان ثمره سازماندهی و پیشبینی انجامشده مطرح شدهاند. از آنجا که فایل فعلی تاریخ، نوع هواپیما و جزئیات این دو درگیری را ارائه نمیکند، در نسخه جدید نیز نباید اطلاعاتی فراتر از همین روایت به آنها اضافه کرد.
دفاع هوایی از شریان اقتصادی کشور
اهمیت این طرح را باید در جغرافیای مأموریت آن دید.
مناطق نفتی جنوب، تأسیسات گچساران، بیبی حکیمه و گوره بخشی از زیرساختی بودند که استمرار فعالیت آنها برای اقتصاد و صادرات انرژی کشور اهمیت داشت. حملات هوایی به این مناطق میتوانست علاوه بر خسارت نظامی، مستقیماً بر ظرفیت اقتصادی کشور در دوران جنگ اثر بگذارد.
از این منظر، سازماندهی تجهیزات بر مبنای واکنش سریع، ایجاد مواضع جدید، بازسازی مواضع قدیمی و پیگیری میدانی اجرای طرح، بخشی از تلاش پدافند هوایی برای حفاظت از شریانهای حیاتی کشور بود.
براساس روایت موجود، شهید ستاری پس از موفقیت این اقدامات نیز شخصاً برای قدردانی از تیم اجرایی و کارکنان پدافند هوایی به خوزستان رفت و از لاشه یکی از هواپیماهای عراقی سرنگونشده بازدید کرد.
از تجربه عملیات تا حفاظت از زیرساختها
این روایت وجه دیگری از رویکرد شهید منصور ستاری به پدافند هوایی را نشان میدهد.
تجربههایی که در عملیاتهایی مانند والفجر ۸ و کربلای ۵ به دست آمده بود، تنها در خطوط عملیاتی باقی نماند. حفاظت از زیرساختهای نفت و گاز نیز نیازمند پدافندی بود که بتواند سریعتر واکنش نشان دهد، تجهیزات خود را متناسب با تهدید جابهجا کند و از مواضعی استفاده کند که برای شرایط جدید طراحی یا بازسازی شدهاند.
در این چارچوب، چیدمان پدافندی مبتنی بر واکنش سریع در مناطق نفتی جنوب را میتوان نمونهای از پیوند میان تجربه عملیاتی، پیشبینی تهدید و حفاظت از زیرساختهای راهبردی کشور در دوران فرماندهی شهید منصور ستاری دانست.
شهید سرلشکر منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، در ۱۵ دیماه ۱۳۷۳ همراه با تعدادی از فرماندهان، افسران نیروی هوایی و همرزمانش در سانحه سقوط هواپیما در نزدیکی فرودگاه اصفهان به شهادت رسید.
