اگر پدافند هوایی نبود؛ روایت دفاع از جزیره خارک در سالهای جنگ
جزیره خارک در دوران دفاع مقدس یکی از مهمترین اهداف حملات هوایی ارتش عراق بود. موقعیت راهبردی جزیره و نقش آن در صادرات نفت ایران باعث شده بود که دشمن بارها برای آسیب زدن به تأسیسات نفتی و مختل کردن جریان صادرات نفت، خارک را هدف حملات هوایی قرار دهد.
در برابر این حملات، پدافند هوایی مأموریتی فراتر از حفاظت از یک جزیره داشت؛ استمرار فعالیت تأسیسات نفتی و حفظ یکی از مهمترین مسیرهای اقتصادی کشور نیز به توان دفاعی این مجموعه وابسته بود.
امیر علی غلامی، از همرزمان شهید منصور ستاری، در روایتی از روزهای حضور خود در خارک، بخشی از شرایط دشوار نیروهای پدافند و ابتکاراتی را که برای مقابله با حملات دشمن به کار گرفته شد، بازگو کرده است.
خارک؛ هدفی راهبردی برای نیروی هوایی عراق
در طول جنگ، تأسیسات نفتی جزیره خارک بارها هدف حملات هوایی عراق قرار گرفت.
اهمیت خارک برای دشمن روشن بود؛ آسیب جدی به تأسیسات و اسکلههای این جزیره میتوانست مستقیماً بر صادرات نفت ایران تأثیر بگذارد و فشار اقتصادی ناشی از جنگ را افزایش دهد.
شرایط اقلیمی جزیره نیز کار را برای نیروهای مستقر در آن دشوار میکرد. گرمای شدید و شرایط خاص جغرافیایی خارک باعث شده بود بسیاری از نیروهای نظامی بهصورت دورهای در منطقه حضور داشته باشند.
اما برای نیروهای پدافند هوایی، حضور در خارک به معنای قرار گرفتن در نقطهای بود که بارها مستقیماً زیر آتش دشمن قرار میگرفت.
یک سال و یازده ماه زیر بمباران
امیر غلامی درباره تجربه حضور خود در خارک میگوید:
من یک سال و یازده ماه زیر بمبارانها ماندم. هر زمان که آژیر میزدند، میرفتیم در خطرناکترین جای جزیره خارک میایستادیم و زیر آن بمبارانها خم به ابرو نمیآوردیم.
او در ادامه، اهمیت نقش پدافند هوایی را در جملهای کوتاه بیان میکند:
اگر پدافند هوایی نبود، سرنوشت جنگ چیز دیگری میشد.
این جمله تنها اشاره به حفاظت از نیروهای نظامی ندارد. در خارک، مأموریت پدافند با حفاظت از تأسیسات نفتی، اسکلهها و ادامه فعالیت اقتصادی کشور نیز پیوند خورده بود.
مقابله با موشکها بدون سامانه تخصصی ضدموشک
یکی از بخشهای مهم روایت مربوط به دفاع از خارک، شیوه مقابله با موشکهایی بود که هواپیماها و بالگردهای عراقی به سمت اهداف حساس شلیک میکردند.
براساس روایت موجود، ایران در آن مقطع سامانه تخصصی پدافند هوایی ضدموشک در اختیار نداشت.
در چنین شرایطی، نیروهای پدافند با استفاده از آموزش، مهارت و تغییر شیوه بهکارگیری امکانات موجود، تلاش میکردند موشکهای شلیکشده به سمت نقاط آسیبپذیر را پیش از اصابت منهدم کنند.
در متن آرشیوی، این روش بهعنوان یکی از ابتکارات مؤثر شهید منصور ستاری در دفاع از جزیره خارک معرفی شده است.
خاری در چشم دشمن
حملات هوایی عراق به خارک تنها با یک شیوه انجام نمیشد.
به روایت امیر غلامی، جنگندههای میگ-۲۵ بیشتر از ارتفاع بالا و میراژها در ارتفاع پایین به جزیره حمله میکردند.
همین تفاوت در الگوی حملات، پدافند را ناچار میکرد برای مقابله با تهدیدهای متفاوت، روشهای متناسبی به کار گیرد.
غلامی میگوید پس از تغییراتی که در شیوه دفاع از جزیره ایجاد شد، امکان حملات مؤثر در ارتفاع پایین کاهش یافت و حملات بعدی بیشتر به بمباران از ارتفاع بالا محدود شد.
ادامه صدور نفت در سایه پدافند
یکی دیگر از مأموریتهای مهم در خارک، فراهم کردن شرایط لازم برای بازسازی اسکلههای آسیبدیده بود.
به گفته امیر غلامی، پدافند هوایی با ایجاد پوشش دفاعی، امکان فعالیت نیروهایی را که مسئول بازسازی اسکلهها بودند فراهم میکرد و این مسئله به استمرار صادرات نفت کمک میکرد.
در چنین شرایطی، دفاع هوایی از خارک فقط یک مأموریت نظامی نبود.
هر بار که حمله دشمن دفع میشد، فرصت بیشتری برای فعالیت کارکنان صنعت نفت، تعمیر تأسیسات آسیبدیده و ادامه کار اسکلهها فراهم میشد.
صدها پرواز برای از کار انداختن خارک
شدت تلاش عراق برای انهدام تأسیسات خارک را میتوان در آماری دید که در متن آرشیوی به نقل از ادعای عراقیها آمده است.
براساس این ادعا، تنها در ششماهه نخست سال ۱۳۶۴ بیش از ۸۰۰ پرواز جنگی با هدف انهدام تأسیسات نفتی خارک انجام شده بود.
در همان سال، صدام حسین بار دیگر مدعی نابودی جزیره خارک شد؛ ادعایی که با واکنش امام خمینی روبهرو شد، زیرا پیش از آن نیز حکومت عراق بارها از نابودی کامل خارک سخن گفته بود.
تکرار حملات خود نشان میداد که برخلاف ادعاهای تبلیغاتی عراق، جزیره همچنان فعال بود و دشمن هنوز برای از کار انداختن آن تلاش میکرد.
دفاع از خارک؛ دفاع از یک شریان حیاتی
اهمیت عملکرد پدافند هوایی در خارک را نمیتوان تنها با تعداد هواپیماهای مهاجم یا حملات دفعشده سنجید.
در پشت سامانههای پدافندی، مجموعهای از تأسیسات قرار داشت که ادامه فعالیت آنها برای اقتصاد ایران در شرایط جنگ حیاتی بود.
نیروی هوایی عراق تلاش میکرد با حملات مستمر، این ظرفیت را از کار بیندازد. در مقابل، نیروهای پدافند باید ضمن مقابله با هواپیماهای مهاجم، شرایطی ایجاد میکردند که کارکنان صنعت نفت بتوانند فعالیت خود را ادامه دهند و تأسیسات آسیبدیده نیز دوباره به مدار بازگردند.
در همین نقطه است که جمله امیر غلامی معنای گستردهتری پیدا میکند:
اگر پدافند هوایی نبود، سرنوشت جنگ چیز دیگری میشد.
دفاع از خارک، تنها دفاع از یک جزیره نبود؛ دفاع از یکی از شریانهای حیاتی کشور در میانه جنگ بود و ابتکارات شهید منصور ستاری و همرزمانش در پدافند هوایی، بخشی از این مأموریت دشوار را شکل داد.
